Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.
- Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
- Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.
Attische kalender: verschil tussen versies
Geen bewerkingssamenvatting |
Geen bewerkingssamenvatting |
||
(2 tussenliggende versies door dezelfde gebruiker niet weergegeven) | |||
Regel 1: | Regel 1: | ||
De '''Attische [[kalender]]''' zijn de verschillende kalenderversies die een tijdlang in gebruik waren in het [[klassieke oudheid|oude]] [[Athene]]. Men bedoelt er vooral de [[kalender#lunisolaire kalender|lunisolaire kalender]] mee, dat wil zeggen, een kalender die elementen combineert van zowel [[zonnekalender]]s als [[maankalender]]s. Het is de best bestudeerde [[Helleense kalender]]. Naast de lunisolaire kalender, die gebruikt werd om de religieuze feestdagen te bepalen, was er een | De '''Attische [[kalender]]''' zijn de verschillende kalenderversies die een tijdlang in gebruik waren in het [[klassieke oudheid|oude]] [[Athene]]. Men bedoelt er vooral de [[kalender#lunisolaire kalender|lunisolaire kalender]] mee, dat wil zeggen, een kalender die elementen combineert van zowel [[zonnekalender]]s als [[maankalender]]s. Het is de best bestudeerde [[Helleense kalender]]. Naast de lunisolaire kalender, die gebruikt werd om de religieuze feestdagen te bepalen, was er een [[prytaan|prytanen]]-kalender, volgens dewelke de deelname van de Atheense stammen aan politieke ambten werd geregeld. | ||
==Het jaar== | ==Het jaar== | ||
Regel 24: | Regel 24: | ||
Het begin van de maand en het toevoegen van schrikkelmaanden werd bepaald door magistraten die zelf geen [[astronomie|astronoom]] waren. Theoretisch begon de maand met het zichtbaar worden van de nieuwe-maansikkel na de astronomische nieuwe maan. Een maand van 29 dagen heette een {{Grieks|κοῖλος μήν}} (''koilos mēn'', holle maand). Wanneer de maand 30 dagen had, was dit een {{Grieks|μήν}} of {{Grieks|πλήρης μήν}} (''plērēs mēn'', volle[dige] maand). | Het begin van de maand en het toevoegen van schrikkelmaanden werd bepaald door magistraten die zelf geen [[astronomie|astronoom]] waren. Theoretisch begon de maand met het zichtbaar worden van de nieuwe-maansikkel na de astronomische nieuwe maan. Een maand van 29 dagen heette een {{Grieks|κοῖλος μήν}} (''koilos mēn'', holle maand). Wanneer de maand 30 dagen had, was dit een {{Grieks|μήν}} of {{Grieks|πλήρης μήν}} (''plērēs mēn'', volle[dige] maand). | ||
{| class="prettytable" style="border: 2px solid gray; background:# | {| class="prettytable" style="border: 2px solid gray; background:#FFE39B;" | ||
|colspan="3" align="center" | '''Maand''' | |colspan="3" align="center" | '''Maand''' | ||
| | | | ||
| '''Gewijd aan''' | | '''Gewijd aan''' | ||
| '''Naam afgeleid van''' | | '''Naam afgeleid van''' | ||
|- | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
|{{nowrap| | |{{nowrap| 1e maand}} | ||
|<big>{{hopper|ὁ}} {{hopper|ἑκατομβαιών}}</big> | |<big>{{hopper|ὁ}} {{hopper|ἑκατομβαιών}}</big> | ||
| ''[[Hekatombaion]]'' | | ''[[Hekatombaion]]'' | ||
Regel 37: | Regel 37: | ||
| De [[hekatombe]]n; slachtoffer van 100 runderen. | | De [[hekatombe]]n; slachtoffer van 100 runderen. | ||
|-bgcolor="#fffaf0" | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
| | | 2e maand | ||
|<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|μεταγειτνιών}}</big> | |<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|μεταγειτνιών}}</big> | ||
| ''[[Metageitnion]]'' | | ''[[Metageitnion]]'' | ||
Regel 44: | Regel 44: | ||
| „Het wisselen van buren” (verhuizen) | | „Het wisselen van buren” (verhuizen) | ||
|-bgcolor="#f5f5f5" | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
| | | 3e maand | ||
|<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|βοηδρομιών}}</big> | |<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|βοηδρομιών}}</big> | ||
| ''[[Boèdromion]]'' | | ''[[Boèdromion]]'' | ||
Regel 51: | Regel 51: | ||
| „Te hulp snellen”; de herdenking van de slag tegen de Amazones door [[Theseus]]. | | „Te hulp snellen”; de herdenking van de slag tegen de Amazones door [[Theseus]]. | ||
|-bgcolor="#fffaf0" | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
| | | 4e maand | ||
|<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|πυανοψιών}}</big><br/><small>later: </small><big>{{nowrap|{{Grieks|ὁ}} {{hopper|πυανεψιών}}}}</big> | |<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|πυανοψιών}}</big><br/><small>later: </small><big>{{nowrap|{{Grieks|ὁ}} {{hopper|πυανεψιών}}}}</big> | ||
| ''[[Puanepsion]]'' | | ''[[Puanepsion]]'' | ||
Regel 58: | Regel 58: | ||
| Het [[Puanepsia]]-feest. | | Het [[Puanepsia]]-feest. | ||
|-bgcolor="#f5f5f5" | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
| | | 5e maand | ||
|<big>{{nowrap|{{Grieks|ὁ}} {{hopper|μαιμακτηριών}}}}</big> | |<big>{{nowrap|{{Grieks|ὁ}} {{hopper|μαιμακτηριών}}}}</big> | ||
| ''[[Maimaktèrion]]'' | | ''[[Maimaktèrion]]'' | ||
Regel 65: | Regel 65: | ||
| Zeus Maimaktes (=’De Stormachtige’) | | Zeus Maimaktes (=’De Stormachtige’) | ||
|-bgcolor="#fffaf0" | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
| | | 6e maand | ||
|<big>{{Grieks|ὁ ποσιδεών}}</big><br/><small>later: </small><big>{{nowrap|{{Grieks|ὁ}} {{hopper|ποσειδεών}}}}</big> | |<big>{{Grieks|ὁ ποσιδεών}}</big><br/><small>later: </small><big>{{nowrap|{{Grieks|ὁ}} {{hopper|ποσειδεών}}}}</big> | ||
| ''[[Poseideon]]'' | | ''[[Poseideon]]'' | ||
Regel 72: | Regel 72: | ||
| De zeegod [[Poseidon]] | | De zeegod [[Poseidon]] | ||
|-bgcolor="#f5f5f5" | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
| | | 7e maand | ||
|<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|γαμηλιών}}</big> | |<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|γαμηλιών}}</big> | ||
| ''[[Gamèlion]]'' | | ''[[Gamèlion]]'' | ||
| [[januari]] – februari | | [[januari]] – februari | ||
| Zeus en [[Hera]] | | Zeus en [[Hera]] | ||
| Tijd | | Tijd van de bruiloften. | ||
|-bgcolor="#fffaf0" | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
| | | 8e maand | ||
|<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|ἀνθεστηριών}}</big> | |<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|ἀνθεστηριών}}</big> | ||
| ''[[Anthestèrion]]'' | | ''[[Anthestèrion]]'' | ||
Regel 86: | Regel 86: | ||
| Bloesems; het bloemenfeest [[Anthesteria]]. | | Bloesems; het bloemenfeest [[Anthesteria]]. | ||
|-bgcolor="#f5f5f5" | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
| | | 9e maand | ||
|<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|ἐλαφηβολιών}}</big> | |<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|ἐλαφηβολιών}}</big> | ||
| ''[[Elafèbolion]]'' | | ''[[Elafèbolion]]'' | ||
Regel 109: | Regel 109: | ||
| 12e maand | | 12e maand | ||
|<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|σκιροφοριών}}</big> | |<big>{{Grieks|ὁ}} {{hopper|σκιροφοριών}}</big> | ||
| ''[[ | | ''[[Skiroforion]]'' | ||
| [[juni]] – juli | | [[juni]] – juli | ||
| [[Athena]] | | [[Athena]] | ||
Regel 122: | Regel 122: | ||
* De eerste decade heette de {{Grieks|(μηνὸς) ἱσταμένου (ὁ ἀρχομένου)}}, ''mēnòs histaménou'' (''ho archomēnou''), „toenemende maan”; | * De eerste decade heette de {{Grieks|(μηνὸς) ἱσταμένου (ὁ ἀρχομένου)}}, ''mēnòs histaménou'' (''ho archomēnou''), „toenemende maan”; | ||
* De tweede decade was de {{Grieks|(μηνὸς) μεσοῦντος}}, ''mēnòs mesountos'', „midden van de maand”; of {{Grieks|ἐπὶ δέκα}}, ''epì déka'', „na de tien”; | * De tweede decade was de {{Grieks|(μηνὸς) μεσοῦντος}}, ''mēnòs mesountos'', „midden van de maand”; of {{Grieks|ἐπὶ δέκα}}, ''epì déka'', „na de tien”; | ||
* De derde decade werd de {{Grieks|(μηνὸς) φθινόντος}}, ''(mēnòs) | * De derde decade werd de {{Grieks|(μηνὸς) φθινόντος}}, ''(mēnòs) fthinóntos'' genoemd: „afnemende maan”. | ||
Gedurende de eerste en de tweede decade werden de dagen van 1 tot 10 genummerd; in de derde decade werden de dagen afgeteld naar de laatste dag van de maand. Wanneer de maand slechts 29 dagen had, zijn er twee mogelijkheden hoe men deze dagen telde. De eerste mogelijkheid, waarvoor meer bewijsmateriaal lijkt te spreken, is dat men vanaf 9 aftelde tot ’oud en nieuw’, zoals in de tabel hiernaast staat weergegeven. Andere historici opperden de zienswijze dat men vanaf 10 aftelde, en in de derde decade na dag 3 dadelijk overging naar ’oud en nieuw’.<ref name=Ginzel195>Ginzel, II, § 195</ref> | Gedurende de eerste en de tweede decade werden de dagen van 1 tot 10 genummerd; in de derde decade werden de dagen afgeteld naar de laatste dag van de maand. Wanneer de maand slechts 29 dagen had, zijn er twee mogelijkheden hoe men deze dagen telde. De eerste mogelijkheid, waarvoor meer bewijsmateriaal lijkt te spreken, is dat men vanaf 9 aftelde tot ’oud en nieuw’, zoals in de tabel hiernaast staat weergegeven. Andere historici opperden de zienswijze dat men vanaf 10 aftelde, en in de derde decade na dag 3 dadelijk overging naar ’oud en nieuw’.<ref name=Ginzel195>Ginzel, II, § 195</ref> | ||
Regel 133: | Regel 133: | ||
*Van 15 tot en met 21 ''boèdromiōn'' werden de [[Eleusinische mysteriën]] gehouden. | *Van 15 tot en met 21 ''boèdromiōn'' werden de [[Eleusinische mysteriën]] gehouden. | ||
*In de maand ''puanepsiōn'' werd de ''[[puanepsia]]'' gevierd, een feest ter ere van [[Apollon]] waarop men een gerecht van bonen of van peulvruchten bereidde. | *In de maand ''puanepsiōn'' werd de ''[[puanepsia]]'' gevierd, een feest ter ere van [[Apollon]] waarop men een gerecht van bonen of van peulvruchten bereidde. | ||
*In de maand ''maimaktèriōn'' werd de ''maimaktèria'' gevierd, het feest van Zeus ''maimaktès'', de wintergod | *In de maand ''maimaktèriōn'' werd de ''maimaktèria'' gevierd, het feest van Zeus ''maimaktès'', de wintergod van de stormen. | ||
*''Gameliōn'' was gewijd aan het heilige huwelijk van [[Hera]] en [[Zeus]] en werd als een goede maand beschouwd om te trouwen. | *''Gameliōn'' was gewijd aan het heilige huwelijk van [[Hera]] en [[Zeus]] en werd als een goede maand beschouwd om te trouwen. | ||
*Van 12 tot en met 15 ''gameliōn'' werd het ''Lenaia''-festival gehouden ter ere van [[Dionysus]]. Het feest had wel wat weg van de tegenwoordige [[Valentijnsdag]]. | *Van 12 tot en met 15 ''gameliōn'' werd het ''Lenaia''-festival gehouden ter ere van [[Dionysus]]. Het feest had wel wat weg van de tegenwoordige [[Valentijnsdag]]. | ||
Regel 156: | Regel 156: | ||
De namen van de oorspronkelijke tien stammen en de overeenkomstige maanden van de Prytanieënkalender, waren:<ref>http://www.ancient.eu/article/833/</ref> | De namen van de oorspronkelijke tien stammen en de overeenkomstige maanden van de Prytanieënkalender, waren:<ref>http://www.ancient.eu/article/833/</ref> | ||
{|class="prettytable" style="border: 2px solid gray;" | {|class="prettytable" style="border: 2px solid gray;" | ||
|1 | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
|- | |1 || Erechtheis ||{{hopper|Ερεχθηίς}} | ||
|2 | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
|- | |2 || Aigeis ||{{hopper|Αιγείς}} | ||
|3 | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
|- | |3 || Pandionis ||{{hopper|Πανδιονίς}} | ||
|4 | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
|- | |4 || Leontis ||{{hopper|Λεοντίς}} | ||
|5 | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
|- | |5 || Akamantis ||{{hopper|Ακαμαντίς}} | ||
|6 | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
|- | |6 || Oineis ||{{hopper|Οινηίς}} | ||
|7 | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
|- | |7 || Kekropis ||{{hopper|Κεκροπίς}} | ||
|8 | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
|- | |8 || Hippothoontis ||{{hopper|Ιπποθοωντίς}} | ||
|9 | |-bgcolor="#f5f5f5" | ||
|- | |9 || Aiantis ||{{hopper|Αιαντίς}} | ||
|10 | |-bgcolor="#fffaf0" | ||
|10 || Antiochis ||{{hopper|Αντιοχίς}} | |||
|} | |} | ||
Het aantal stammen steeg na verloop van tijd van tien tot dertien.<ref>[https://web.archive.org/web/20160306052249/http://ortelius.de/kalender/greek_en.php Ancient Greek calendars] van ortelius.de, opgeslagen in archive.org</ref> | Het aantal stammen steeg na verloop van tijd van tien tot dertien.<ref>[https://web.archive.org/web/20160306052249/http://ortelius.de/kalender/greek_en.php Ancient Greek calendars] van ortelius.de, opgeslagen in archive.org</ref> | ||
In de periode van het Macedonische rijk waren er de stammen {{hopper|Αντιγονίς}} en {{hopper|Δημητριάς}}. In de Hellenistische en Romeinse tijd waren er de stammen {{hopper|Πτολεμαΐς}} („{{hopper|Αιγυπτιακή}}”, 224 v.Chr.), {{hopper|Ατταλίς}} (201 v.Chr.) en {{hopper|Αδριανίς}} (126 na Chr.). | In de periode van het Macedonische rijk waren er de stammen {{hopper|Αντιγονίς}} en {{hopper|Δημητριάς}}. In de Hellenistische en Romeinse tijd waren er de stammen {{hopper|Πτολεμαΐς}} („{{hopper|Αιγυπτιακή}}”, 224 v.Chr.), {{hopper|Ατταλίς}} (201 v.Chr.) en {{hopper|Αδριανίς}} (126 na Chr.). | ||
==Ontbrekende gegevens== | ==Ontbrekende gegevens== | ||
Het is niet precies geweten hoe de Atheners hun maandkalender van 354-355 dagen in de pas hielden met de seizoenen in het zonnejaar van 365,2422… dagen. Sommigen stellen dat de invoeging van een schrikkelmaand later systematisch gebeurde in de jaren 3, 5, 8, 11, 13, 16 en 19 van de [[cyclus van Meton]], maar hiervoor bestaat geen vast bewijsmateriaal, aangezien geen enkele auteur uit de Oudheid dit specifiek heeft beschreven. Voor zover bekend is, was [[ | Het is niet precies geweten hoe de Atheners hun maandkalender van 354-355 dagen in de pas hielden met de seizoenen in het zonnejaar van 365,2422… dagen. Sommigen stellen dat de invoeging van een schrikkelmaand later systematisch gebeurde in de jaren 3, 5, 8, 11, 13, 16 en 19 van de [[cyclus van Meton]], maar hiervoor bestaat geen vast bewijsmateriaal, aangezien geen enkele auteur uit de Oudheid dit specifiek heeft beschreven. Voor zover bekend is, was [[Filochoros]] de enige die een boek schreef over de Atheense kalender, maar zijn werk is verloren gegaan. [[Aristoteles]] vond dat de Griekse kalenders slecht gemaakt waren. In de Griekse literatuur staan nog meer dergelijke opmerkingen: [[Aristofanes]] spotte in het theaterstuk ''De Wolken'' dat de nieuwe [[hieromnemon]], de priesterlijke functionaris die moest toezien op de kalender en de feestdagen, maar moest zorgen dat de kalenderdagen beter samenvielen met de zichtbare maancyclus dan dat bij zijn voorganger het geval was geweest.<ref>{{Aut|Norbert Elias}}, [http://books.google.com/books?id=CnnngM4Q5EYC&pg=PA264&dq=hieromnemon+aristophanes+calendar#v=onepage ''On Civilization, Power, and Knowledge: Selected Writings''] University of Chicago Press, 1998, p. 264.</ref><ref>{{Aut|[[Aristofanes]]}}, ''De Wolken'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0019.tlg003.perseus-grc1:607 615-626.]</ref> | ||
Uit de tweede eeuw v.Chr. zijn situaties bekend dat de feestdagenkalender zo sterk afweek van de werkelijke maancyclus, dat men soms een dubbele datum noteerde: de datum ’volgens de godheid’ ({{hopper|κατά}} {{hopper|θεόν}}), waarmee blijkbaar de maan bedoeld werd, en de datum ’volgens de archon’ ({{hopper|κατ}} {{hopper|ἄρχοντα}}), dus de door de Atheense overheid vastgelegde feestenkalender.<ref>{{Aut|Denis Feeney}}, [http://books.google.com/books?id=QqDtYEFtMIAC&pg=PA195 ''Caesar’s Calendar: Ancient Time and the Beginnings of History''] University of California Press, ISBN 780-52025801-3 p. 195</ref> | Uit de tweede eeuw v.Chr. zijn situaties bekend dat de feestdagenkalender zo sterk afweek van de werkelijke maancyclus, dat men soms een dubbele datum noteerde: de datum ’volgens de godheid’ ({{hopper|κατά}} {{hopper|θεόν}}), waarmee blijkbaar de maan bedoeld werd, en de datum ’volgens de archon’ ({{hopper|κατ}} {{hopper|ἄρχοντα}}), dus de door de Atheense overheid vastgelegde feestenkalender.<ref>{{Aut|Denis Feeney}}, [http://books.google.com/books?id=QqDtYEFtMIAC&pg=PA195 ''Caesar’s Calendar: Ancient Time and the Beginnings of History''] University of California Press, ISBN 780-52025801-3 p. 195</ref> | ||
==Meritt-Pritchett-polemiek== | ==Meritt-Pritchett-polemiek== | ||
De opbouw van de attische kalender gaf aanleiding tot een polemiek tussen twee befaamde Amerikaanse professoren, die aanhield van de jaren 1960 tot zij in de jaren 1980 op emeritaat gingen. Enerzijds stelde professor [[Benjamin Dean Merritt|B. D. Meritt]] van de Princeton Universiteit dat de Grieken een vooraf berekende kalender hadden. | De opbouw van de attische kalender gaf aanleiding tot een polemiek tussen twee befaamde Amerikaanse professoren, die aanhield van de jaren 1960 tot zij in de jaren 1980 op emeritaat gingen. Enerzijds stelde professor [[Benjamin Dean Merritt|B. D. Meritt]] van de Princeton Universiteit dat de Grieken een vooraf berekende kalender hadden. Anderzijds stelde [[William Kendrick Pritchett|W. K. Pritchett]] van de Berkeley Universiteit, dat er helemaal niets berekend werd, maar dat de maanmaanden en het zonnejaar puur op basis van observatie met elkaar in overeenstemming werden gebracht. Ook vandaag is nog veel onduidelijk over de vraag hoe de Attische kalender in welke tijdsperiode gehandhaafd werd. | ||
Anderzijds stelde [[William Kendrick Pritchett|W. K. Pritchett]] van de Berkeley Universiteit, dat er helemaal niets berekend werd, maar dat de maanmaanden en het zonnejaar puur op basis van observatie met elkaar in overeenstemming werden gebracht. | |||
Ook vandaag is nog veel onduidelijk over de vraag hoe de | |||
==Bronnen en weblinks== | ==Bronnen en weblinks== |
Huidige versie van 23 nov 2019 om 16:50
De Attische kalender zijn de verschillende kalenderversies die een tijdlang in gebruik waren in het oude Athene. Men bedoelt er vooral de lunisolaire kalender mee, dat wil zeggen, een kalender die elementen combineert van zowel zonnekalenders als maankalenders. Het is de best bestudeerde Helleense kalender. Naast de lunisolaire kalender, die gebruikt werd om de religieuze feestdagen te bepalen, was er een prytanen-kalender, volgens dewelke de deelname van de Atheense stammen aan politieke ambten werd geregeld.
Het jaar
Het jaar begon met de eerste nieuwe maan na de zomerzonnewende. Een gewoon jaar bevatte twaalf maanden, maar soms werd na de maand poseideoon, de zesde maand, een intercalaire maand (schrikkelmaand) ingevoegd.
In de tweede eeuw n.Chr. kreeg de schrikkelmaand ook de naam Ἁδριανιών / Hadrianiōn, ter ere van keizer Hadrianus. Hieruit blijkt dat de kalender ook in de Romeinse tijd overleefde.
Seizoenen
Oorspronkelijk telden de Grieken drie seizoenen, voorgesteld door de drie Horai of schikgodinnen, maar ook een indeling van het jaar in twee delen kwam vaak voor.
Pas in de Romeinse tijd namen zij de indeling in vier seizoenen over.
Θέρος | zomer |
Φθινόπωρον | herfst |
χεῖμα | winter |
ἔαρ | lente |
De naam Φθινόπωρον is afgeleid van ὀπώρα, „vruchten” en is het seizoen nadat de vruchten rijp waren.
Maanden
Het begin van de maand en het toevoegen van schrikkelmaanden werd bepaald door magistraten die zelf geen astronoom waren. Theoretisch begon de maand met het zichtbaar worden van de nieuwe-maansikkel na de astronomische nieuwe maan. Een maand van 29 dagen heette een κοῖλος μήν (koilos mēn, holle maand). Wanneer de maand 30 dagen had, was dit een μήν of πλήρης μήν (plērēs mēn, volle[dige] maand).
Maand | Gewijd aan | Naam afgeleid van | |||
1e maand | ὁ ἑκατομβαιών | Hekatombaion | juli – augustus | Apollon | De hekatomben; slachtoffer van 100 runderen. |
2e maand | ὁ μεταγειτνιών | Metageitnion | augustus – september | Apollon | „Het wisselen van buren” (verhuizen) |
3e maand | ὁ βοηδρομιών | Boèdromion | september – oktober | Apollon | „Te hulp snellen”; de herdenking van de slag tegen de Amazones door Theseus. |
4e maand | ὁ πυανοψιών later: ὁ πυανεψιών |
Puanepsion | oktober – november | Apollon | Het Puanepsia-feest. |
5e maand | ὁ μαιμακτηριών | Maimaktèrion | november – december | Zeus | Zeus Maimaktes (=’De Stormachtige’) |
6e maand | ὁ ποσιδεών later: ὁ ποσειδεών |
Poseideon | december – januari | Poseidon | De zeegod Poseidon |
7e maand | ὁ γαμηλιών | Gamèlion | januari – februari | Zeus en Hera | Tijd van de bruiloften. |
8e maand | ὁ ἀνθεστηριών | Anthestèrion | februari – maart | Dionysos | Bloesems; het bloemenfeest Anthesteria. |
9e maand | ὁ ἐλαφηβολιών | Elafèbolion | maart – april | Artemis | Hertenjacht. |
10e maand | ὁ μουνυχιών later: ὁ μουνιχιών |
Moenichion | april – mei | Artemis | Het feest van Artemis Moenichia (=uit de stad Moenichia) |
11e maand | ὁ θαργηλιών | Thargèlion | mei – juni | Artemis en Apollon | Feest voor Artemis en Apollon |
12e maand | ὁ σκιροφοριών | Skiroforion | juni – juli | Athena | De zonneschermdragers ter ere van Athena |
De dagen van de maand
Dag van de maand |
Eerste decade μηνὸς ἱσταμένου (ὁ ἀρχομένου) | ||
1 | νουμηνία | ||
2 | δευτέρα ἱσταμένου | ||
3 | τρίτη ἱσταμένου | ||
4 | τετάρτη ἱσταμένου | ||
5 | πέμπτη ἱσταμένου | ||
6 | ἔκτη ἱσταμένου | ||
7 | ἐβδόμη ἱσταμένου | ||
8 | ὀγδόη ἱσταμένου | ||
9 | ἐννάτη ἱσταμένου | ||
10 | δεκάτη ἱσταμένου | ||
Tweede decade μηνὸς μεσοῦντος | |||
11 | πρώτη ἐπὶ δέκα / πρώτη μεσοῦντος ἐπὶ δέκα | ||
12 | δευτέρα ἐπὶ δέκα / δευτέρα μεσοῦντος | ||
13 | τρίτη ἐπὶ δέκα / τρίτη μεσοῦντος | ||
14 | τετάρτη ἐπὶ δέκα / τετάρτη μεσοῦντος | ||
15 | πέμπτη ἐπὶ δέκα / πέμπτη μεσοῦντος | ||
16 | ἔκτη ἐπὶ δέκα / ἔκτη μεσοῦντος | ||
17 | ἐβδόμη ἐπὶ δέκα / ἐβδόμη μεσοῦντος | ||
18 | ὀγδόη ἐπὶ δέκα / ὀγδόη μεσοῦντος | ||
19 | ἐννάτη ἐπὶ δέκα / ἐννάτη μεσοῦντος | ||
20 | δεκάτη προτέρα / δεκάτη μεσοῦντος | ||
Derde decade μηνὸς φθινόντος | |||
30 dagen πλήρης μήν |
29 dagen κοῖλος μήν | ||
21 | δεκάτη φθινόντος | ἐννάτη φθινόντος | |
22 | ἐννάτη φθινόντος | ὀγδόη φθινόντος | |
23 | ὀγδόη φθινόντος | ἐβδόμη φθινόντος | |
24 | ἐβδόμη φθινόντος | ἔκτη φθινόντος | |
25 | ἔκτη φθινόντος | πέμπτη φθινόντος | |
26 | πέμπτη φθινόντος | τετάρτη φθινόντος | |
27 | τετάρτη φθινόντος | τρίτη φθινόντος | |
28 | τρίτη φθινόντος | δευτέρα φθινόντος | |
29 | δευτέρα φθινόντος | ἕνη καὶ νέα | |
30 | ἕνη καὶ νέα |
De laatste dag van de maanmaand heette ἕνη καὶ νέα (hénē kaì néa, „oud en nieuw”). Volgens de geschiedschrijver Plutarchus was het de Atheense staatsman Solon (een van de „Zeven Wijzen”) die de naam ἕνη καὶ νέα invoerde, vanuit de redenering dat de nieuwe maan niet steeds aan het begin of einde van een dag viel, maar ook midden op de dag kon vallen; het deel van de dag vóór de nieuwe maan behoorde nog tot de vorige maand, terwijl het deel daarna eigenlijk al tot de nieuwe maand behoorde.[1] De dag daarop kreeg de naam νουμηνία (noumēnía, „nieuwe maan”), en werd geteld als de eerste dag van de maanmaand.
De Attische maand was ingedeeld in drie decades van 10 of 9 dagen.
- De eerste decade heette de (μηνὸς) ἱσταμένου (ὁ ἀρχομένου), mēnòs histaménou (ho archomēnou), „toenemende maan”;
- De tweede decade was de (μηνὸς) μεσοῦντος, mēnòs mesountos, „midden van de maand”; of ἐπὶ δέκα, epì déka, „na de tien”;
- De derde decade werd de (μηνὸς) φθινόντος, (mēnòs) fthinóntos genoemd: „afnemende maan”.
Gedurende de eerste en de tweede decade werden de dagen van 1 tot 10 genummerd; in de derde decade werden de dagen afgeteld naar de laatste dag van de maand. Wanneer de maand slechts 29 dagen had, zijn er twee mogelijkheden hoe men deze dagen telde. De eerste mogelijkheid, waarvoor meer bewijsmateriaal lijkt te spreken, is dat men vanaf 9 aftelde tot ’oud en nieuw’, zoals in de tabel hiernaast staat weergegeven. Andere historici opperden de zienswijze dat men vanaf 10 aftelde, en in de derde decade na dag 3 dadelijk overging naar ’oud en nieuw’.[2]
In het eerste kwart van de vierde eeuw v.Chr. dook een andere manier van tellen op, met de formule μετ᾽ εἰϰάδας, waarbij de dagen gewoon in stijgende volgorde werden geteld als volgt:[2]
Derde decade (later systeem met μετ᾽εἰϰάδας) | |
30 dagen | |
21 | δεκάτη ὑστέρα |
22 | δευτέρα μετ᾽εἰϰάδας |
23 | τρίτη μετ᾽εἰϰάδας |
24 | τετράς μετ᾽εἰϰάδας |
25 | πέμπτη μετ᾽εἰϰάδας |
26 | ἕϰτη μετ᾽εἰϰάδας |
27 | ἑβδόμη μετ᾽εἰϰάδας |
28 | ὀγδόη μετ᾽εἰϰάδας |
29 | ἐνάτη μετ᾽εἰϰάδας |
30 | ἕνη καὶ νέα |
Opmerking: In een maand van 29 dagen wordt dag 29 ἕνη καὶ νέα. |
Feesten
- Hekatombaiōn was de eerste maand. In deze maand werden grote offers gebracht van hekatomben (100 runderen).
- Van 15 tot en met 21 boèdromiōn werden de Eleusinische mysteriën gehouden.
- In de maand puanepsiōn werd de puanepsia gevierd, een feest ter ere van Apollon waarop men een gerecht van bonen of van peulvruchten bereidde.
- In de maand maimaktèriōn werd de maimaktèria gevierd, het feest van Zeus maimaktès, de wintergod van de stormen.
- Gameliōn was gewijd aan het heilige huwelijk van Hera en Zeus en werd als een goede maand beschouwd om te trouwen.
- Van 12 tot en met 15 gameliōn werd het Lenaia-festival gehouden ter ere van Dionysus. Het feest had wel wat weg van de tegenwoordige Valentijnsdag.
Jaartelling
Om de jaren te tellen werd aanvankelijk gebruik gemaakt van eponiemen: lijsten waarin stond opgetekend wanneer de archontes, Atheense magistraten, hun ambt uitoefenden.
De Griekse historicus Timaeus (geboren ca. 350 v.Chr.) ontwierp later een dateringssysteem aan de hand van de olympiaden, perioden van vier jaar, als hulpmiddel voor geschiedkundig onderzoek. Deze methode was als één van de weinige jaartellingssystemen uit de klassieke oudheid onafhankelijk van de regeerperiodes van bepaalde heersers. Waarschijnlijk speelde de telling van de olympiaden nooit een belangrijke rol in de locale kalenders.
In het jaar 393 werden de laatste Olympische Spelen van de oudheid gehouden, waarna keizer Theodosius ze als heidens feest afschafte.[3]
![]() |
Oktaëteris
Al vroeg kwam de oktaëteris (ὀκταετηρίς, van ὀκτώ: „acht”; en ἔτος: „jaar”) in gebruik: een cyclus van acht jaar met in totaal 2292 dagen (acht keer 12 maanden van 29 en 30 dagen en drie schrikkelmaanden), ingevoerd door Kleostratos van Tenedos en verbeterd door Eudoxos en Eratosthenes. Deze cyclus werd ook ennaëteris genoemd (ἐνναετηρίς, van ἐννέα, „negen”), omdat de cyclus in het negende jaar herbegon.
In het eerste jaar van de 87e olympiade werd de achtjarige cyclus vervangen door een cyclus van 19 jaar[4] of enneakaidekaëteris (ἐννεακαιδεκαετηρίς, ook bekend als de cyclus van Meton.
Prytanieën-kalender
Apart van de lunisolaire kalender die bepalend was voor de religieuze feestdagen, was er nog een kalender in gebruik die het politieke werkjaar regelde. Een jaar werd ingedeeld volgens het aantal ’stammen’ (fyle) van Athene. Aanvankelijk rekende men met tien stammen. De Raad van 500 bestond uit tien prytanieën: groepen raadsleden (prytanen) uit een stam. Het jaar werd ingedeeld in evenveel ’maanden’ als het aantal stammen, zodat elke prytanie (van elke stam) ongeveer even lang de leiding kreeg over de Raad (boulѐ) en de Volksvergadering (ekklesia). Dit hield onder meer in dat zij agendapunten en maatregelen voorbereidden en verantwoordelijk waren voor de uitvoering van de genomen besluiten. In de vijfde eeuw v.Chr. lijkt de prytanieën-kalender een jaar van 366 dagen te hebben gehad. Aristoteles vermeldt echter dat het een lunisolair jaar was, en er zijn aanwijzingen dat het prytanieën-jaar ook op 1 hekatombaiōn begon.
De namen van de oorspronkelijke tien stammen en de overeenkomstige maanden van de Prytanieënkalender, waren:[5]
1 | Erechtheis | Ερεχθηίς |
2 | Aigeis | Αιγείς |
3 | Pandionis | Πανδιονίς |
4 | Leontis | Λεοντίς |
5 | Akamantis | Ακαμαντίς |
6 | Oineis | Οινηίς |
7 | Kekropis | Κεκροπίς |
8 | Hippothoontis | Ιπποθοωντίς |
9 | Aiantis | Αιαντίς |
10 | Antiochis | Αντιοχίς |
Het aantal stammen steeg na verloop van tijd van tien tot dertien.[6] In de periode van het Macedonische rijk waren er de stammen Αντιγονίς en Δημητριάς. In de Hellenistische en Romeinse tijd waren er de stammen Πτολεμαΐς („Αιγυπτιακή”, 224 v.Chr.), Ατταλίς (201 v.Chr.) en Αδριανίς (126 na Chr.).
Ontbrekende gegevens
Het is niet precies geweten hoe de Atheners hun maandkalender van 354-355 dagen in de pas hielden met de seizoenen in het zonnejaar van 365,2422… dagen. Sommigen stellen dat de invoeging van een schrikkelmaand later systematisch gebeurde in de jaren 3, 5, 8, 11, 13, 16 en 19 van de cyclus van Meton, maar hiervoor bestaat geen vast bewijsmateriaal, aangezien geen enkele auteur uit de Oudheid dit specifiek heeft beschreven. Voor zover bekend is, was Filochoros de enige die een boek schreef over de Atheense kalender, maar zijn werk is verloren gegaan. Aristoteles vond dat de Griekse kalenders slecht gemaakt waren. In de Griekse literatuur staan nog meer dergelijke opmerkingen: Aristofanes spotte in het theaterstuk De Wolken dat de nieuwe hieromnemon, de priesterlijke functionaris die moest toezien op de kalender en de feestdagen, maar moest zorgen dat de kalenderdagen beter samenvielen met de zichtbare maancyclus dan dat bij zijn voorganger het geval was geweest.[7][8] Uit de tweede eeuw v.Chr. zijn situaties bekend dat de feestdagenkalender zo sterk afweek van de werkelijke maancyclus, dat men soms een dubbele datum noteerde: de datum ’volgens de godheid’ (κατά θεόν), waarmee blijkbaar de maan bedoeld werd, en de datum ’volgens de archon’ (κατ ἄρχοντα), dus de door de Atheense overheid vastgelegde feestenkalender.[9]
Meritt-Pritchett-polemiek
De opbouw van de attische kalender gaf aanleiding tot een polemiek tussen twee befaamde Amerikaanse professoren, die aanhield van de jaren 1960 tot zij in de jaren 1980 op emeritaat gingen. Enerzijds stelde professor B. D. Meritt van de Princeton Universiteit dat de Grieken een vooraf berekende kalender hadden. Anderzijds stelde W. K. Pritchett van de Berkeley Universiteit, dat er helemaal niets berekend werd, maar dat de maanmaanden en het zonnejaar puur op basis van observatie met elkaar in overeenstemming werden gebracht. Ook vandaag is nog veel onduidelijk over de vraag hoe de Attische kalender in welke tijdsperiode gehandhaafd werd.
Bronnen en weblinks
- (de) Prof. Friedrich Karl Ginzel (1850–1926), Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie, deel II, hoofdstuk XI. Zeitrechnung der Griechen. Leipzig, J. C. Hinrichs’sche Buchhandlung, 1911.
- (fr) Louis Goguillon, Le calendrier grec via archive.org
- (en) Michael Lahanas, Ancient Greece: Time Measurements
- Olympiade 601–700 op Numachi.com (een berekende kalender, gebaseerd op de oude Attische kalender)
Verwijzingen
- º http://hellenismo.wordpress.com/2012/09/17/on-hecates-deipna-and-noumenia/
- ↑ 2,0 2,1 Ginzel, II, § 195
- º Ginzel, II, p. 358.
- º Lemma Oktaëteris in: Meyers Konversationslexikon, Verlag des Bibliographischen Instituts, Leipzig en Wenen, vierde uitgave, 1885–1892. Deel 12.
- º http://www.ancient.eu/article/833/
- º Ancient Greek calendars van ortelius.de, opgeslagen in archive.org
- º Norbert Elias, On Civilization, Power, and Knowledge: Selected Writings University of Chicago Press, 1998, p. 264.
- º Aristofanes, De Wolken, 615-626.
- º Denis Feeney, Caesar’s Calendar: Ancient Time and the Beginnings of History University of California Press, ISBN 780-52025801-3 p. 195
Kalendersystemen |
---|
In gebruik: Armeens • Assyrisch • Bahá'í • Berbers • Chinees • Ethiopisch • Georgisch • Gregoriaans • Hindoe • IJslands • Indiaas • Iraans • Islamitisch • Joods • Juliaans • Koptisch • Liturgisch • Maçonniek • Samaritaans • Thai • Tibetaans Oude kalenders: Attisch • Azteeks • Egyptisch • Georgisch • IJslands • Maya • Macedonisch • Quakers • (Frans) Republikeins • Romeins • Runen • Tabotkalender (rasta) Voorgestelde kalenders of kalenderhervormingen: Darische kalender • Maréchal-kalender • New Earth Calendar • Positivistenkalender • Sovjetisch Kalenderberekening: epacta • cyclus van Meton • gulden getal • indictie • martelaarsboekletter • zondagsletter • zonnecirkel Jaartelling: Ab Urbe Condita • Anno Diocletiani • Anno Mundi (Byzantijns) • Boeddhistisch • Christelijke jaartelling • Olympiade • Seleucidische jaartelling Verwante thema’s: Dionysische Paasperiode • juliaanse dag • oude Nederlandse maandnamen • schrikkeljaar |