Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Kerstmis

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
rel=nofollow

Kerstmis (veelal zo aangeduid door rooms-katholieken), kerst(feest) (veelal zo aangeduid door protestanten) is een belangrijk christelijk feest in het kerkelijk jaar.

Met Kerstmis wordt door christenen de geboorte van Jezus Christus gevierd. De evangeliën van Lucas en Matteüs beschrijven de geboorte van Jezus. Vooral Lucas geeft brede aandacht aan de geboorte van Jezus in Bethlehem.

Verschillende elementen in de wijze waarop men Kerstmis viert gaan terug op voorchristelijke en Germaanse tradities. Het feest is in de recente geschiedenis in grote delen van de westerse wereld in hoge mate geseculariseerd, zoals de kerstboom en versieringen met lichtjes.

Hoewel Pasen theologisch gezien veel belangrijker is, wordt buiten de liturgie het kerstfeest in het Westen veel nadrukkelijker gevierd. In het christelijke Oosten is ook buiten de Kerk het Paasfeest belangrijker en speelt daarnaast het feest van Epifanie een belangrijkere rol. In de Ethiopisch-Orthodoxe Kerk is Epifanie (Timkat in het Amhaars) zelfs de belangrijkste christelijke feestdag.

Woordbetekenis

Het woord ’Kerstmis’ betekent eigenlijk ’Christus-mis’, omdat dit feest gewijd is aan de geboorte van Jezus die de christus (de gezalfde) wordt genoemd. Het woord ’kerst’ is uit het woord christus ontstaan: ’kerstenen’ betekent ’christelijk maken’. De Mis is de christelijke viering van het offer van de Eucharistie.

Datum

Het kerstfeest wordt in de westers-christelijke wereld en in sommige Kerken van het oosters christendom gevierd op 25 december. In die oosterse kerken die de juliaanse kalender gebruiken voor de liturgische kalender (zoals de Russisch-Orthodoxe Kerk en de Ethiopisch-Orthodoxe Kerk), wordt het eveneens op 25 december gevierd, maar dat valt in de juliaanse kalender momenteel 13 dagen later dan in de gregoriaanse kalender. Er is dus geen onenigheid in de datum, wel in de gebruikte kalender. In veel streken zijn er tevens speciale vieringen op de avond ervoor (kerstavond, middernachtsmis) en/of op de dag erna. In West-Europa wordt 25 december als eerste kerstdag en 26 december vaak als tweede kerstdag beschouwd. In Nederland is 26 december een wettelijke feestdag; in België niet.

Waar komt deze datum vandaan?

Volgens de Romeinse kalender viel de lente-equinox op 25 maart. De christelijke geschiedschrijver Sextus Julius Africanus redeneerde in een geschrift, dat gedateerd wordt op 221 n.Chr., dat men de ’Vleeswording’ of ’incarnatie’ van Christus niet moest rekenen vanaf zijn geboorte, maar vanaf zijn conceptie. Hij ging uit van de symboliek van de terugkeer van het zonnelicht om te concluderen dat Jezus ontvangen zou zijn op 25 maart. Hier negen maanden bijtellen, wijst naar 25 december als geboortedatum.[1] Het evangelieverslag maakt melding van herders die, toen Jezus geboren werd, ’s nachts met hun schapen buiten verbleven (Lucas 2:8-20). Dit is in december, het regenseizoen in Israël, eerder onwaarschijnlijk, maar niet onmogelijk.

Het hele volk aanzetten om in de winter een reis te ondernemen naar hun geboorteplaats voor een volkstelling door de Romeinen (volkstelling door Caesar Augustus, toen Quirinius gouverneur was van Syrië; Lucas 2:1), lijkt ook een politiek slechte beslissing, maar als tegenargument kan men noemen dat de winterperiode geschikt was voor een volkstelling omdat er toen geen werkzaamheden in de landbouw waren.[2]

Oorsprong

De Germanen vierden rond Midwinter (21 december) reeds midwinter- of joelfeesten (winterzonnewende), waarbij het boze werd verjaagd en het licht werd begroet. In de Scandinavische talen heet Kerstmis tot op vandaag jul.


Under construction icon.png Werk in uitvoering Under construction icon.png
Iemand is nog met dit artikel bezig. Kom later terug om het resultaat te bekijken.
Toelichting: stuk naar overlegpagina verplaatst


De geboorte van Jezus nam in de kerkelijke kalender geen bijzondere plaats in. Tot op de dag van vandaag geldt Pasen in het christendom als veel belangrijker dan Kerstmis.

De huidige tradities rond het kerstfeest zijn van land tot land verschillend, zoals ze ook lang niet allemaal even oud zijn. Duidelijk is dat de Amerikaanse volkse en commerciële kerstgewoonten, in het kader van de voortschrijdende globalisering, overal elders doordringen, ook in Nederland.

Kerstgebruiken en -symbolen

Kerstnachtdienst

Op kerstavond en eerste kerstdag vindt er in veel kerken een kerstnachtdienst plaats. Het is vaak een van de drukste kerkdiensten van het jaar in vele kerken, zowel in de protestantse als in de katholieke kerken.

Kersttoespraak

Op eerste kerstdag houden diverse staatshoofden en monarchen een kersttoespraak die vaak uitgezonden wordt op radio en televisie. Ook de paus houdt bij de Sint-Pietersbasiliek een kersttoespraak, geeft zijn zegen en wenst iedereen een zalig kerstfeest. Paus Johannes Paulus II sprak een wens uit in een hele reeks verschillende talen.

Kerstster

De kerstster is rechtstreeks terug te voeren op het kerstverhaal, zoals dat in het evangelie van Matteüs wordt beschreven. De Ster van Bethlehem gaf de plaats aan waar de Koning der Joden geboren zou zijn. De drie ’wijzen’ (Grieks: magoi) zouden volgens Matteüs deze ster volgen om via koning Herodes het kindje Jezus te bezoeken om deze geboorteplaats vervolgens te openbaren aan Herodes zodat het kindje gedood kon worden. De ’wijzen’ kwamen niet terug naar Herodes, dus gaf deze de opdracht tot de Kindermoord van Bethlehem opdat de geprofeteerde Messias hierbij zou omkomen. De Verlosser van het joodse volk zou immers als aangekondigde koning heersen, en Herodes achtte dit een bedreiging van zijn invloed.

Het ontsteken van kaarsen en ander licht heeft ook met oude voorchristelijke midwintertradities te maken.

Ook de plant Euphorbia pulcherrima wordt kerstster genoemd, omdat de rode bloemen op een ster lijken.

Kerststal

Vooral in katholieke streken wordt een kerststal opgesteld: een driedimensionale voorstelling van de geboorte van Jezus, ofwel als miniatuur ofwel levensgroot met figuranten.

Zie het artikel kerststal

Kerstboom

Een kerstboom is een naaldboom die in de periode rond kerstmis versierd wordt met kaarsjes of lampjes, ballen, linten of strikken, eventueel „engelenhaar” en decoratieve figuren zoals engelen, sterren, rendieren of pakjes en een piek.

Zie het artikel kerstboom.

Kerstversieringen

Naast de kerstboom zijn er tal van kerstversieringen, die buitens- en binnenshuis opgehangen kunnen worden zoals een kerststuk of een guirlande op een schouw bij de open haard, langs de voordeur of trap. Zij kunnen bestaan uit kaarsen of lampjes, kerstballen, hulsttakken et cetera. Ook het plaatsen van een kerstdorp wordt steeds populairder.

Men zet sneeuwbollen neer ter kerstversiering. Ook zet men vaak een glazen kaarsenhouder met een waxinelichtje neer om het gezellig te maken in de donkere dagen voor Kerstmis. Op veel plaatsen wordt openbare kerstverlichting gehangen, vooral bij een winkelcentrum, in een winkelstraat of op een plein.

In Duitsland wordt op veel plekken een kerstpiramide neergezet, in huis in een kleinere variant en op de markt een grotere.

De Kerstman en zijn geschenken

Het geven van geschenken rond Kerstmis gaat terug op oude tijden,[bron?] maar in Nederland was lange tijd vooral het sinterklaasfeest het geschenkenfeest. De Kerstman leek eind twintigste eeuw Sinterklaas te gaan verdrijven. Zover is het niet gekomen, maar velen geven elkaar (ook) met Kerstmis geschenken. Deze gewoonte heeft geleid tot kritiek dat het feest al te commercieel zou zijn geworden. In veel bedrijven is het kerstpakket een traditioneel bedankje voor het werk verricht in het afgelopen jaar.

De Kerstman is afgeleid van Sinterklaas en wordt ook in verband gebracht met kabouters (Nisse of Tomte),[Toelichting gevraagd] zoals Sinterklaas op Sint Nicolaas, bisschop van Myra, teruggaat. Het sinterklaasgebruik is meegenomen door emigranten naar Amerika. In Amerika werd Sinterklaas Santa Claus. De Kerstman heeft ongeveer dezelfde gebruiken als Sinterklaas, zoals cadeautjes geven, een lange baard en een rood pak, maar hij is inmiddels ontdaan van alle religieuze symboliek.

De Kerstman ontstond in de ons bekende vorm in de Verenigde Staten, eind negentiende eeuw en raakte door de reclame van Coca-Cola wereldwijd verspreid. Zo kan het zijn dat in beeltenissen de Kerstman nog een groen[bron?] pak droeg, terwijl de Amerikaanse Santa Claus tegenwoordig uitsluitend rode met witte kleding draagt (zoals het logo van Coca Cola). Santa Claus heeft nog wel een (vliegende) arrenslee getrokken door rendieren en wordt geholpen door elfjes op de Noordpool.

In vele landen heeft de commerciële kerstman (Santa Claus) de oorspronkelijke Kerstman echter niet verdrongen, denk aan de Joulupukki in Scandinavië of Father Christmas in Engeland. Hier zijn voorchristelijke elementen nog duidelijk in het kerstgebruik aanwezig. Het is ook zeker niet zo, dat de Kerstman over de hele wereld verspreid rood met witte kleding draagt. De Kerstman draagt in veel landen nog blauwe, gouden of groene (of nog een andere kleur) kleding.

In Oostenrijk en Duitsland komt niet de Kerstman maar het Christkind (Christuskind). Deze brengt op 24 december cadeautjes. Terwijl de oorspronkelijke gedachte was dat het Christuskind geschenken geeft zoals Hij dat ook met zijn leven heeft gedaan, heeft de laatste 50 jaar de figuur van het Christkind een gedaanteverwisseling meegemaakt. In plaats van het onzichtbare Christus-kind is het geworden tot een engelachtige figuur. De laatste jaren heeft Christkind te lijden onder de aanhoudende amerikanisering van de Kerstman. Zodoende is er een vereniging pro Christkind ontstaan die de Kerstman wil bestrijden.

Kerstmuziek

Met kerst wordt er vaak speciale kerstmuziek uitgebracht. Soms worden daarbij geluiden gebruikt die het beeld van een arrenslee moet oproepen (rinkelende bellen, etc.). De muziek kan bijvoorbeeld een kinderkoor zijn of popmuziek, maar ook Latijnse zang.

Enkele voorbeelden van traditionele christelijke kerstliederen:

Voorbeelden van profane kerstliederen:

Voorbeelden van popmuziek:

Kerstgedichten

Naast liedteksten zijn er ook veel gedichten te vinden over Kerstmis. Sommige met een hoog gehalte aan romantiek en sentimentaliteit, andere meer literair van aard. Twee bloemlezingen zijn: Zoals nog nooit een ster (2001) van Rien van den Berg en Een kind met de ogen van God (2005) van Inge Lievaart.

Kerstlekkernijen en -gerechten

Een kerstdiner is vaak een feestelijke en uitgebreide avondmaaltijd, die vaak samen met familie genuttigd wordt rond en tijdens Kerstmis. Het vleesgerecht kan fazant of kalkoen zijn, maar ook konijn of ree.

In de Verenigde Staten geldt daarentegen Thanksgiving Day als de dag waarop kalkoen gegeten wordt. Die dag is enigszins te vergelijken met de Biddag en Dankdag voor Gewas en Arbeid in Nederland, maar daar wordt dat niet met een uitgebreide maaltijd gevierd.

Andere kerstlekkernijen zijn:

Enkel in Japan:

Kerstuitjes

Een bezoek aan een kerstmarkt wordt vaak gedaan om in een soort kerststemming te komen. Zowel in Nederland, Duitsland als België worden er vele georganiseerd. Voor versieringen bezoekt men vaak een tuincentrum.

Rond Kerstmis worden diverse kerstcircussen in Nederland gehouden. Veel mensen met (jonge) kinderen brengen een bezoek aan een kerstcircus, het is een geliefde familiegebeurtenis. Ook populair zijn kerstborrels en kerstconcerten.

Kerstfeest in bepaalde landen

In Engeland, de Verenigde Staten en Frankrijk hangt men een maretak op in huis. Deze altijd groene epifyt is het symbool van vriendschap en vruchtbaarheid. Een meisje dat per ongeluk onder de maretak staat, mag door een jongen worden gekust. En andersom natuurlijk.

In Rusland en andere Oosters-orthodoxe landen in Oost-Europa heeft men in plaats van de kerstman Vadertje Winter, die in de tweede helft van de twintigste eeuw gelijk is gemaakt aan de "coca-colakerstman". Oorspronkelijk werd Vadertje Winter door de communistische overheden verspreid als atheïstisch folkloristisch alternatief voor de orthodoxe kerstviering. Ook wordt Kerstmis daar 13 dagen later gevierd, omdat in Rusland tot 1917 in plaats van de gregoriaanse de juliaanse kalender werd gebruikt. De juliaanse kalender bepaalt nog altijd het Russische kerkelijk jaar.

In Japan is slechts 1 tot 2% van de bevolking christelijk, maar Kerstmis geniet er een grote populariteit als commerciële geschenkdag. Door een marketingcampagne vanaf 1974 van de Amerikaanse fastfoodketen Kentucky Fried Chicken, heeft zich de voorstelling verspreid dat het heel erg in de kerstsfeer past om op 25 december met de hele familie naar Kentucky Fried Chicken te gaan eten. De Japanse manager was op dat idee gekomen toen hij Amerikanen hoorde vertellen hoe zij op kerstdag de kalkoen missen. Jaarlijks gaan naar schatting ongeveer 3,6 miljoen Japanners op kerstdag naar KFC. Voor anderen is het een romantische dag, vergelijkbaar met Valentijn.[3]

Kerstwensen

De typische katholieke kerstwens is „Zalig kerstfeest” of „Zalige Kerstmis”. Sommige protestantse groepen gebruiken 0de wens „Gezegend kerstfeest”. Andere protestanten en niet-gelovigen brengen vaker met de minder gedragen woorden „Prettige kerstdagen”, „Fijn kerstfeest” of „Vrolijk kerstfeest”, „Prettige feestdagen” hun kerstwensen over. Deze wensen kunnen ook worden aangetroffen op kerstkaarten.

Zie ook

Externe link

Wikimedia Commons  Vrije mediabestanden over Kerstmis op Wikimedia Commons

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties
  • (en) Penne L. Restad, Christmas in America: A History, New York, Oxford University Press, 1995, ISBN 0-19-509300-3
  1. º Joseph F. Kelly, The Origins of Christmas p. 76
  2. º The Catholic Encyclopedia (1917)  (en) Christmas, in: Catholic Encyclopedia, New York, Robert Appleton Company, 1907-1912. (vertaal via: Vertaal via Google translate)
  3. º BBC, 16 december 2016, [http://www.bbc.com/capital/story/20161216-why-japan-celebrates-christmas-with-kfc Why Japan celebrates Christmas with KFC.
rel=nofollow