Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Vitamine

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Een vitamine is een micronutriënt die een organisme zoals de mens nodig heeft, maar die het organisme niet of in onvoldoende mate zelf kan maken.

Aanvankelijk dacht men dat alle vitaminen een amine-structuur hadden, iets dat niet bleek te kloppen. De naam, die bedacht werd door Casimir Funk, is dan ook een samenstelling van vitale en amine.

Bij de naamgeving van vitamines is aanvankelijk uitgegaan van een eenvoudige 1-letter naamgeving, zoals vitamine A. Naderhand zijn de vitamines ingedeeld naar functionele werking.
Vitamines die nodig zijn voor de werking van enzymen vallen onder de klasse van co-enzymen.

De Nederlandse Gezondheidsraad doet aanbevelingen hoeveel vitamines iemand dagelijks nodig heeft. Voor elke vitamine bestaat er een Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheid (ADH).

Vitamines (overzicht)
vitamine werking bron opmerking
A1
A2
retinol (axeroftol) 1915
3,4-dehydroretinal
bevordert verhoorning van epitheel margarine, melkvet, lever, eieren, vis, fruit, peen (wortel) derivaat van caroteen; deficiëntie: nachtblindheid
B1 thiamine (aneurine) 1901 als co-enzym betrokken bij celstofwisseling brood, granen(zaadhuid), melk, vlees, aardappelen, groenten, gist deficiëntie: beriberi, tachycardie, verminderde reflexen
B2 riboflavine (lactoflavine) 1933 als onderdeel van diverse enzymen betrokken bij celstofwisseling melk, vlees, brood, graanproducten, groenten, gist deficiëntie: huidaandoeningen en haaruitval ; vaak als gevolg van zwaar alcoholmisbruik
B3 nicotinezuur (niacine) en nicotinamide (niacinamide) als onderdeel van co-enzym A betrokken bij de citroenzuurcyclus melk, aardappelen, brood, vlees, groenten, eidooier deficiëntie: dermatitis, diarree, dementie, pellagra
B5 panthotheenzuur onderdeel co-enzym-A (CoA); metabolisme van vetten en suikers vlees, eieren, volkorenproducten, peulvruchten, melk en melkproducten en groente en fruit deficiëntie: cardio-vasculaire afwijkingen, zenuwafwijkingen
B6 pyridoxine (adermine) 1934 als pyridoxaalfosfaat betrokken bij celstofwisseling

vlees, vorming van bloedcellen, als co-enzym betrokken bij de vorming van RNA en DNA

lever, vlees, vis, melk, kaas, eieren, soja deficiëntie: convulsies, huidaandoeningen en een defecte antistofproductie; vaak gevolg van zwaar alcoholmisbruik
B8 biotine 1941 als co-enzym betrokken bij stofwisseling gekoppeld aan een proteïne in lever, nier, eidooier, gist, noten, granen deficiëntie: huidaandoeningen
B9 foliumzuur benaming van vitamine B11 in de Verenigde Staten en Duitsland
B11 foliumzuur als co-enzym betrokken bij celstofwisseling brood, groenten, vlees, melk, eieren, gist deficiëntie: anemie
B12 cobalamine co-enzym bij omzetting van homocysteïne in methionine (foliumzuur nodig) vlees, lever, eieren, melk, kaas, marmite deficiëntie kan tot pernicieuze anemie (een ernstige vorm van bloedarmoede) leiden
B15 dimethylglycine en trimethylglycine, (pangaamzuur) helpt zuurstofabsorptie, methyldonor in methyleringsreacties, wordt ingezet bij autisme komt in alle cellen voor. wordt daar geproduceerd als een tussenproduct van de omzetting van choline naar glycine. Kan door het lichaam zelf worden gemaakt. De naam "vitamine B15" wordt daarom niet meer gebruikt
B17 amygdaline (ook laetril) bittere stof. Door sommigen wordt er een anti-carcinogene werking aan toegeschreven. vooral in de pitten van diverse vruchten, zoals abrikozen. Kan door het lichaam zelf worden gemaakt. De naam "vitamine B17" wordt daarom niet meer gebruikt.
Bh inositol belangrijke rol als signaalstof ("second messenger") in de lichaamscel volkorenproducten Kan door het lichaam zelf worden gemaakt. De naam "vitamine Bh" wordt daarom niet meer gebruikt, inositol wordt echter nog wel tot het vitamine B-complex gerekend.
Bp choline belangrijk voor structuur celmembraan, neurotransmittersynthese (acetylcholine) en methyldonor in methyleringsreacties, eieren, vis, sojabonen, tarwe, pinda's, orgaanvlees, mager vlees, groenten en borstvoeding Kan door het lichaam zelf worden gemaakt. De naam "vitamine Bp" wordt daarom niet meer gebruikt.
Bw biotine verouderde benaming van vitamine B8
C L-ascorbinezuur 1932 betrokken bij vorming van hemoglobine, collagene weefsels en steroïde hormonen fruit (vooral citrus), aardappelen, groenten temperatuurgevoelig, eigen synthese bij de meeste zoogdierensoorten mogelijk, behalve chimpansee, de mens en de cavia. Is een anti-oxidant; deficiëntie: scheurbuik.
D2 ergocalciferol 1918 bevordert resorptie en afzetting van calcium, vooral in beenderen en gebit vorm van vitamine D die voorkomt in voedingsmiddelen zoals bepaalde paddenstoelen en margarine Synthese uit plantaardige sterolen; deficiëntie: Engelse ziekte (rachitis)
D3 cholecalciferol 1918 idem als D2 voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong, zoals vette vis is tevens de vorm die de huid produceert uit previtamine D3 ofwel precholecalciferol, onder invloed van ultraviolet licht; deficiëntie: spierkramp, stuipen
E alfa-tocoferol (D-alpha-tocoferol) 1922 aspecifiek antioxidans in diverse weefsels plantaardige oliën, granen, eieren, bladgroenten -
F linolzuur 1929 zie bij linolzuur in de meeste onverzadigde oliën (bijvoorbeeld zonnebloemolie) verouderde benaming, linolzuur is geen vitamine maar een essentiële bouwstof
H biotine verouderde benaming van vitamine B8
K1
K3
fytomenadion (naftochinon) 1935
farnochinon
onmisbaar voor synthese in de lever van trombinogeen en andere bloedstollingscomponenten K1:bladgroenten (vooral kool), tomaten, tarwe, eieren, lever, vis
K2product van de coli-bacteriën in de darm
wordt in de eerste weken aan zuigelingen gegeven
M foliumzuur verouderde benaming van vitamine B9
P citrine bevordert de permeabiliteit van capillairen sinaasappelen, citroenen verouderde benaming
U cabagine
(S-Methylmethionine)
beschermend voor de slijmvliezen van maag en darmen koolsoorten verouderde benaming

  • De vitamines A, D, E, F en K zijn oplosbaar in vetten. (geel)
  • De vitamines B, C, H en P zijn oplosbaar in water. (paars)
  • De jaartallen bij de namen van de vitamines geven het jaar van ontdekking aan.

Vitamine A is een in vet oplosbare stof. Komt veel voor in lever en levertraan.

Vitaminen uit de B-groep komen onder andere voor in gist en in lever. Aan deze vitaminen hebben alcoholisten nog wel eens een tekort door een onvolwaardig dieet, wat tot ernstige ziekteverschijnselen (de gebreksziekte Beri-Beri die in Azië het meest voorkomt door het eenzijdig eten van witte rijst) kan leiden.

Vitamine C is een antioxidant dat wil zeggen een stof die voorkomt dat andere stoffen een verbinding met schadelijke vrije radicalen van zuurstof aangaan. Het wordt zelf makkelijk geoxideerd en vangt hierdoor de vrije radicalen weg. Het wordt ook aan levensmiddelen toegevoegd als conserveermiddel, aan appelmoes bijvoorbeeld. Bij vitamine C denken de meeste mensen spontaan aan citrusvruchten zoals citroenen en sinaasappelen, maar producten die veel meer vitamine C bevatten zijn paprika en spruitjes. Ook bessen en aardappelen bevatten vrij veel vitamine C.

Vitamine D kan door de mens vlak onder de huid gemaakt worden met behulp van zonlicht. Vitamine D is een vetoplosbaar vitamine.

Voor alle wateroplosbare vitaminen zoals B en C geldt dat er moeilijk te veel van opgenomen kan worden, omdat de overbodige extra hoeveelheid weer met de urine uitgescheiden wordt. Van vitamine A en D is het echter mogelijk er in de loop der jaren te veel van op te stapelen, wat ziekteverschijnselen met zich kan meebrengen.

Zo kan vitamine A teratogeen zijn bij gebruik van meer dan 9 maal de ADH per dag. Een veilige dagelijkse dosis voor zwangeren is maximaal 3 à 4 maal de ADH (overeenkomend met ongeveer 2500 tot 3000 µg (microgram)) per dag[1]. Gezien de wettelijke maxima voor vitamine A in voedingssupplementen (die ruim onder deze niveaus liggen) is de kans op overdosering door voedingssupplementen nihil, mits men zich aan de aanbevolen dosering houdt. De kans op vitamine A toxiciteit door het regelmatig eten van lever is echter wel aanwezig. Lever is zeer rijk aan vitamine A.

Voetnoten

  1. º Siemelink M, Jansen EHJM, Piersma AH, Opperhuizen A. Active components in food supplements. RIVM Rapport 650250001. (2000). Download PDF. In dit rapport wordt voor zwangeren een veilige dosis gegeven van 35-45 RE per kg lichaamsgewicht. Voor een vrouw van 70 kg komt dit neer op ongeveer 2500 tot 3100 µg retinol per dag.

Wikimedia Commons  Vrije mediabestanden over Vitamin op Wikimedia Commons