Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

De Ommelanden

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

De Ommelanden is de oude naam voor de gebieden in de huidige Nederlandse provincie Groningen die buiten de stad Groningen liggen. Zoals de vlag en het wapen al doen denken, waren zij oorspronkelijk Fries. De vlag van de Ommelanden is niet afgeleid van die van de huidige provincie Friesland, die dateert uit de negentiende eeuw, maar komt al voor in de zestiende eeuw.

Overzicht

Historisch gezien waren er drie Ommelanden:

Oldambt wordt soms wel en soms niet gezien als apart vierde Ommeland. De vlag van de Ommelanden verwijst echter slechts naar de drie historische Ommelanden en de in totaal elf onderkwartieren. Op het moment dat die vlag in zwang kwam had het Oldambt zijn vrijheid al verloren.

Het Reiderland en Westerwolde werden als aparte gewesten gezien, waarbij Westerwolde ook nimmer een Fries karakter heeft gehad. Ook het Gorecht (Stad Groningen en omstreken) werd niet als Ommeland gezien.

Hoge Middeleeuwen

Rond de Middeleeuwen waren de Ommelanden Friestalig, terwijl het Gorecht en Westerwolde Nedersaksisch waren. Het Oldambt was waarschijnlijk deels Fries, deels Nedersaksisch.

De Ommelanden noemden zichzelf later ook Klein Friesland (Lyts Fryslân[feit?]), met name om zich af te zetten tegen de stad Groningen. Ze werden bestuurd door de lokale 'adel' en de kloosters. Zo was het klooster van Aduard in de middeleeuwen een van de grootste grondbezitters in de Ommelanden. Zie Kloosterkaart Groningen voor een overzicht van de kloosters die in de Middeleeuwen in het gebied actief waren.

Net zoals tegenwoordig bestonden de Ommelanden vooral uit agrarische dorpen. Er waren twee steden die beide invloed hadden op de Ommelanden. Dit waren de Stad Groningen en Appingedam. Appingedam lag zelf in de Ommelanden, in Fivelingo, maar was niet opgewassen tegen de Stad. Ook het naburige Delfzijl met zijn haven en ligging aan het Damsterdiep was een grote concurrent voor zowel Appingedam als de stad Groningen.

Late Middeleeuwen

Bestand:Kaart9.jpg
Historische kaart van Groningen

De Ommelanden hebben zich in het verleden fel verzet tegen de Stad. Ze noemden zichzelf dan ook: Eala frya fresena (De vrije Friezen, in het Oudfries). Als de adel op de borgen en de grote boerderijen te veel macht kreeg, ging de borg of boerderij plat. Omgekeerd werd ook de Stad regelmatig aangevallen vanuit de Ommelanden, bijvoorbeeld in 1227.

De Ommelanden zagen in de Opstand een mogelijkheid om zich onder het juk van de stad uit te vechten. Zij sloten zich daarom los van de stad aan bij de Unie van Utrecht. De aansluiting leverde uiteindelijk niets op. Bij de Reductie van Groningen werden de Ommelanden alsnog gedwongen zich samen te voegen met de Stad tot de provincie Stad en Lande.

Stad en Lande

Sindsdien zijn de Stad en de Ommelanden één gebied. Na een aantal kleine conflicten met enkele dorpjes waren de opstanden tegen de Stad voorbij. Stad en Ommelanden pasten zich aan elkaar aan en vormen nu een afgedwongen eenheid. Het Fries van de Ommelanden werd verdrongen door het Nedersaksisch van de Stad. Toch zijn er nog wel enkele Friese woorden vindbaar in het nieuwe Groningse dialect. Anders dan in Oost-Friesland, waar ook het Fries werd vervangen door een Nedersaksisch-dialect, is er, naast het wapen, verder geen enkele verwijzing meer naar het oorspronkelijk Friese karakter van de Ommelanden.

In 1619 kocht de Stad Groningen de Heerlijkheid Westerwolde. Bij de drooglegging van een deel van de Dollard, werd het Reiderland weer vergroot. Het nieuw gewonnen land werd echter tot het Oldambt gerekend, en viel daarmee onder het bestuur van de Stad. Toen Oost-Friesland tijdens de Franse tijd bij de Nederlanden (Koninkrijk Holland) werd gevoegd, zag Groningen zijn kans om het Reiderland over te nemen en de Eems als oostgrens vast te stellen. Een groot gedeelte heeft Groningen weer in moeten leveren aan Oost-Friesland. Het overige gedeelte wordt tegenwoordig ook bij het Oldambt gerekend. Westerwolde en het Reiderland zijn nooit echt een Ommeland geweest. Toch worden ze soms wel zo aangeduid.

Hoofdelingen

In de Ommelanden werd in de late middeleeuwen de rechtshandhaving van het gewoonterecht en van de geschreven regels, geregeld en uitgevoerd door de hoofdelingen (landadel). Anders dan in Oost-Friesland wist echter geen enkel geslacht voldoende macht op te bouwen om het tot landsheer te brengen. Tot de belangrijkste hoofdelingen behoorden de geslachten Lewe, Clant, Ripperda, Ewsum, Rengers, de Mepsche, Coenders etc.

Bestand:OmmelandenOudeGemeentes.PNG
In de oude gemeentegrenzen van 1850 zijn de grenzen van de Ommelanden nog duidelijk herkenbaar.

Tegenwoordig

De naam Ommelanden wordt tegenwoordig nog maar weinig gebruikt, terwijl in de 19e eeuw (200 jaar na de afschaffing van de Ommelanden) alle Groningers de grenzen en namen van de Ommelanden nog kenden. De namen van de Ommelanden zijn alleen nog terug te vinden in namen van voetbalclubs, riviertjes of radiostations (bijvoorbeeld: Oldambster Boys en Radio Westerwolde). Ook de Ommelanderzeedijk, de zeedijk van Groningen, herinnert aan de middeleeuwse gouwen.

Zie ook