Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.
- Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
- Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.
Zonnewiel: verschil tussen versies
(https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Zonnewiel&action=edit&oldid=41638088 4 jul 2014 Vbsgroll 29 mrt 2012) |
(ichthys) |
||
(5 tussenliggende versies door 2 gebruikers niet weergegeven) | |||
Regel 1: | Regel 1: | ||
Het '''zonnewiel''' in combinatie met de zespuntige en achtpuntige [[Ster (symbool)|ster]], ook '''[[zonnerad]]''' genoemd, stond in de [[volkscultuur]], de [[heraldiek]] en in de | Het '''zonnewiel''' in combinatie met de zespuntige en achtpuntige [[Ster (symbool)|ster]], ook '''[[zonnerad]]''' genoemd, stond in de [[volkscultuur]], de [[heraldiek]] en in de christelijke traditie, [[symbool]] voor [[Jezus Christus|Christus]], het onvergankelijke licht der wereld. Dit gebeurde in navolging van de Romeinse [[Sol Invictus]] en de Divius Iulius keizers[[iconografie]] en ook de [[Hellenisme|Hellenistisch-Ptolemäische]] en Germaanse beeldcultuur van de ster. | ||
Het gaat om symbolen die in het verleden bij een groot deel van de bevolking bekend waren. Vooral in een grotendeels [[Analfabetisme|analfabetische]] samenleving hebben deze tekens vroeger veel mensen aangesproken. De kennis van [[Mythologie|mythische tekens]] en het al dan niet daaraan verbonden [[Lijst van bijgeloven|bijgeloof]], werd generatie op generatie overgedragen. Dat kon leiden tot | Het gaat om symbolen die in het verleden bij een groot deel van de bevolking bekend waren. Vooral in een grotendeels [[Analfabetisme|analfabetische]] samenleving hebben deze tekens vroeger veel mensen aangesproken. De kennis van [[Mythologie|mythische tekens]] en het al dan niet daaraan verbonden [[Lijst van bijgeloven|bijgeloof]], werd generatie op generatie overgedragen. Dat kon leiden tot interpretatieschommelingen en wijzigingen in betekenis. | ||
De vorm van de symbolen en de gebruiken bleven veelal dezelfde. Maar de inhoudelijke betekenis is vergeten of veranderde in de loop van de tijd, afhankelijk van plaats en culturele context.< | De vorm van de symbolen en de gebruiken bleven veelal dezelfde. Maar de inhoudelijke betekenis is vergeten of veranderde in de loop van de tijd, afhankelijk van plaats en culturele context. | ||
<!-- | |||
<gallery> | <gallery> | ||
Bestand:Eight-spoked wheel.svg|achtspakig zonnerad, combinatie van zonnewiel met achtbenig kruis | Bestand:Eight-spoked wheel.svg|achtspakig zonnerad, combinatie van zonnewiel met achtbenig kruis | ||
Bestand:SlavicSolarSymbol.svg|zesspakig zonnerad, combinatie van zonnewiel met zesbenig kruis | Bestand:SlavicSolarSymbol.svg|zesspakig zonnerad, combinatie van zonnewiel met zesbenig kruis | ||
Bestand:Zonnewiel met dwarskruis vierpuntig.jpg|vierspakig zonnerad, combinatie van zonnewiel met schuinkruis | |||
Bestand:Marian star four-tenths.svg|zespuntige ster | Bestand:Marian star four-tenths.svg|zespuntige ster | ||
Bestand:Runic letter ior.svg|oud Noors runeteken Hagalaz, zesbenig kruis | Bestand:Runic letter ior.svg|oud Noors runeteken Hagalaz, zesbenig kruis | ||
Bestand:Circumpunct.png|Basis zonnewiel, als cirkel (met of zonder punt) | Bestand:Circumpunct.png|Basis zonnewiel, als cirkel (met of zonder punt) | ||
</gallery> | </gallery> --> | ||
==Keizerlijke zonnecultus bij de Romeinen== | |||
Het oude [[oude Rome|Rome]] was bekend met de [[Hellenisme|Hellenistisch-Ptolemeïsche]] beeldcultuur van de ster, waarbij in de propaganda heersers werden afgebeeld met een zespuntige ster om hun absolute koninklijke heerschappij aan te duiden. In de Romeinse iconografie werden deze sterren gebruikt om [[kometen]] te verbeelden die een goddelijke status en een nieuwe betere tijd aankondigen van hoop (zoals de [[Pax Romana]]). Na de moord op Imperator Gaius [[Iulius Caesar]] divus (44 v. Chr.) werden er munten – het massamedium van de oudheid – verspreid met de heerser vergezeld met een zes- of achtpuntige ster, met het opschrift [[DIVVS IVLIVS]]. In de heerserpropaganda werd een [[komeet]], die werd geduid als Caesars ziel in de hemel, de ster van Julius, [[Caesars komeet (C/-43K1)|sidus Iulium]] genoemd. Op het Forum Romanum was er ook een [[tempel van Caesar]] toegewijd aan de divus Julius, met in de [[timpaan]] weer de achtpuntige ster. | |||
<!-- | |||
<gallery> | |||
Bestand:Apollo1.JPG|Apollo met een achtpuntige stralende [[Aureool|nimbus]] in een Romeinse vloermozaïek (late [[2e eeuw]], [[El Djem]], Tunesië). | |||
Bestand:As-Constantine-XR RIC vII 019.jpg|Een munt van keizer Constantijn de Grote (ca. 337) met een voorstelling van een door een ''labarum'' met zespuntige ster gespietste slang. | |||
Bestand:Denario di ottaviano con il tempio del divo giulio.jpg|Denarius van Keizer Augustus met de Tempel Iulius Caesar, met in de timpaan de zespuntige ster. | |||
Bestand:S0484.4.jpg| denarius CAESAR AVGVSTVS met opschrift DIVVS IVLIVS, met achtpuntige ster met kometenstaart (de sidus Iulium). | |||
Bestand:Fayum-16.jpg|Fayum mummie portret, mogelijk van een priester, ca. 140–60 v. Chr., met zespuntige ster. | |||
Bestand:Karel V, Gelre, zonnekroon, 1544, Nijmegen.jpg| Naar Romeins voorbeeld: gouden munt met zonnekroon (achtpuntige ster) van Karel V, hertog van Gelre, 1544 | |||
</gallery> --> | |||
== | ==Germaanse symboliek== | ||
In de Germaanse symboliek verzinnebeelde het zonnewiel en de zespuntige ster, of [[Hagalaz|Hagal-rune]], god, de onvergankelijke hoogste macht. Deze tekens werden door mensen veelal gebruikt om bescherming tegen het kwade, boze geesten, [[demon|demonen]] en onheil, dan wel om voorspoed over zich zelf af te roepen. | |||
Het zonnewiel was een symbool van [[Wodan]] ([[Odin (god)|Odin]]), de Noord-Germaanse oppergod (1500 v Chr.). De Oud-Noordse of Scandinavische Hagalaz-rune vinden we bijvoorbeeld als de zogenaamde [[donderbezem]] op een [[gevelteken]] terug, als bescherming tegen de woede van de god [[Thor|Donar]], de West-Germaanse god van de donder, ook genaamd [[Thor]]. Verwantschap bestaat met de Keltische god [[Taranis (god) |Taranis]] ([[Jupiter (mythologie)|Jupiter]]), de god van de donder, die vaak een achtspakig zonnerad in zijn hand houdt. Bekend zijn de vele [[votief]]wieltjes van Taranis. | |||
Bij voorwerpen had het teken de functie van een [[amulet]]. Dit soort gebruik loopt door tot ca. de 17e eeuw. [[Metselaarsteken]]s met deze symbolen werden aangebracht op kerken, abdijen, kastelen en hoeves van de 13de tot de 17de eeuw. | |||
<!-- | |||
<gallery> | <gallery> | ||
Bestand: | Bestand:Taranis Jupiter with wheel and thunderbolt Le Chatelet Gourzon Haute Marne.jpg|Taranis ook genoemd [[Jupiter (mythologie)|Jupiter]], met zonnerad en lichtflits | ||
Bestand: | Bestand:Gundestrup C.jpg|Plaat C van de ketel van Gundestrup waarbij de god [[Taranis (god)|Taranis]] het zonnewiel en een lichtflits vasthoudt | ||
Bestand: | Bestand:Rouelle votive wheels.jpg|Votiefwieltjes die behoren bij Taranis-cultus. Duizenden van deze achtspakige wieltjes zijn gevonden in [[Gallia Belgica]] uit de periode 50 v. Chr. tot 50 n.Chr.. | ||
</gallery> | </gallery> --> | ||
==Christelijke traditie== | ==Christelijke traditie== | ||
[[Romeinse Rijk|Romeins]]e, [[Germaanse mythologie|Germaans]]e en nog oudere symbolen werden gekerstend en krijgen door het gebruik voor de | [[Romeinse Rijk|Romeins]]e, [[Germaanse mythologie|Germaans]]e en nog oudere symbolen werden gekerstend en krijgen door het gebruik voor de christelijke doelgroep een andere betekenis. | ||
Zo wordt Christus in de iconografie uitgebeeld als de opvolger van [[Apollo (god)|Apollo]], de zon [[Helios]] de hoofdgod van het [[Romeinse rijk]], met de zelfde achtpuntige stralenkrans en zonnewiel als Apollo. En in navolging van de Romeinse [[Sol Invictus]] en de Divius Iulius keizers[[iconografie]], afgebeeld met dezelfde zes- of achtpuntige stersymbolen. | |||
Zo wordt Christus in de iconografie uitgebeeld als de opvolger van [[Apollo (god)|Apollo]], de zon [[Helios]] de hoofdgod van het [[Romeinse rijk]], met de zelfde achtpuntige stralenkrans en zonnewiel als Apollo. En in navolging van de Romeinse [[Sol Invictus]] en de Divius Iulius keizers[[iconografie]], afgebeeld met dezelfde zes- of achtpuntige stersymbolen. | |||
Het zesspakig zonnerad zou voor het [[Christusmonogram]] (Chi-Rho teken) staan. Het stelt het zonnewiel (de cirkel) voor, gecombineerd met de eerste twee letters (X (Chi) en P (Rho) van Christus in het Grieks ΧΡΙΣΤΟΣ (Christos). | |||
Aangezien het zes-of achtspakige wiel in graffiti op grafstenen opduikt in combinatie met het Griekse woord ICHTHUS (ΙΧΘΥΣ), ’vis’, een acroniem van de zin ''Jezus Christus, Gods zoon, Redder'', wordt wel eens gedacht dat dit wiel de afkorting ICHTHUS voorstelt en dezelfde betekenis heeft. | |||
De zespuntige en achtpuntige ster en het zonnerad kan in christelijke context worden gezien als teken van het eeuwige leven, het goddelijke en de hoogste macht. Het had ook de functie van onheil afweren en geluk te brengen. | |||
Duidelijk herkenbaar in deze context zijn dan de ster van de [[Driekoningen]] ([[Kerstster (religie)|ster van Bethlehem]]), het zonnerad in imposante [[roosvenster]]s in Gotische, Romaanse en hedendaagse kerken en het gebroken rad waarmee de H. [[Catharina van Alexandrië]] wordt afgebeeld. | Duidelijk herkenbaar in deze context zijn dan de ster van de [[Driekoningen]] ([[Kerstster (religie)|ster van Bethlehem]]), het zonnerad in imposante [[roosvenster]]s in Gotische, Romaanse en hedendaagse kerken en het gebroken rad waarmee de H. [[Catharina van Alexandrië]] wordt afgebeeld. | ||
Later, vanaf de zeventiende eeuw, kunnen bepaalde symbolen op [[gevelteken]]s of [[stiepelteken]]s, m.n. in de [[Achterhoek]] en [[Twente]] worden beschouwd als uiting van | Later, vanaf de zeventiende eeuw, kunnen bepaalde symbolen op [[gevelteken]]s of [[stiepelteken]]s, m.n. in de [[Achterhoek]] en [[Twente]] worden beschouwd als uiting van christelijk zelfbewustzijn en culturele [[Identiteit (eigenheid)|identiteit]]. Dan gebruikt men het teken om bepaalde gedachten op te roepen waarin men gelooft of waarop men trots is. | ||
<!-- | |||
<gallery> | <gallery> | ||
Bestand:Christus Sol Invictus.jpeg|Christus afgebeeld als Sol Invictus, met een achtpuntige stralende [[Aureool|nimbus]]. | Bestand:Christus Sol Invictus.jpeg|Christus afgebeeld als Sol Invictus, met een achtpuntige stralende [[Aureool|nimbus]]. | ||
Bestand:Ephesus IchthysCrop.jpg|Het zonnerad als | Bestand:Ephesus IchthysCrop.jpg|Het zonnerad als christelijk symbool. Graffiti op een muur te [[Efeze]] met monogram voor het Griekse woord ICHTHUS (ΙΧΘΥΣ) | ||
Bestand:Contantinople Christian sarcophagus circa 400.jpg| Constantinopel, | Bestand:Contantinople Christian sarcophagus circa 400.jpg| Constantinopel, christelijke sarcofaag met zesspakig wiel, circa 400 n.Chr. | ||
Bestand:Chirho.svg|Chi-Rho symbool | Bestand:Chirho.svg|Chi-Rho symbool | ||
Bestand:Anastasis Pio Christiano Inv31525.jpg|[[opstanding]] van Christus. Kruis, waarnaast de soldaten bij het graf zitten, bekroond met Christusmonogram in een zonnewiel(ca. 350 n.Chr. | Bestand:Anastasis Pio Christiano Inv31525.jpg|[[opstanding]] van Christus. Kruis, waarnaast de soldaten bij het graf zitten, bekroond met Christusmonogram in een zonnewiel (ca. 350 n.Chr.) | ||
Bestand:Missorium Kerch.jpg| | Bestand:Missorium Kerch.jpg|Het Kerch Missorium van Theodosius I, met de zoon van Keizer Constantijn, Constantius II, vergezeld door een man met schild met het Christusmonogram. | ||
Bestand:KellsFol007vMadonnaChild V2.jpg|Oudste nog bestaande afbeelding van de Maagd Maria, vergezeld door twee engelen die een stok vasthouden met een vierspakig zonnerad in het [[Book of Kells]], ca. 800 | Bestand:KellsFol007vMadonnaChild V2.jpg|Oudste nog bestaande afbeelding van de Maagd Maria, vergezeld door twee engelen die een stok vasthouden met een vierspakig zonnerad in het [[Book of Kells]], ca. 800 | ||
Bestand:Reims Cathedral, exterior (7).jpg|Achtspakig zonnerad ([[veelpas|achtpas]]) in roosvenster van het middenprotaal van de [[kathedraal van Reims]], 13e eeuw. | Bestand:Reims Cathedral, exterior (7).jpg|Achtspakig zonnerad ([[veelpas|achtpas]]) in roosvenster van het middenprotaal van de [[kathedraal van Reims]], 13e eeuw. | ||
Bestand:Triest - San Silvestro 3 Fensterrose.jpg|achtspakig Romaans roosvenster San Silvestro kerk in [[Triëst (stad)|Triëst]], | Bestand:Triest - San Silvestro 3 Fensterrose.jpg|achtspakig Romaans roosvenster San Silvestro kerk in [[Triëst (stad)|Triëst]], Italië) 12e eeuw. | ||
Bestand:Basil-cathedral-morning.jpg| achtpuntige sterren op de centrale koepel van de [[Pokrovkathedraal|Basilius kathedraal]] in Moskou, 16e eeuw. | Bestand:Basil-cathedral-morning.jpg| achtpuntige sterren op de centrale koepel van de [[Pokrovkathedraal|Basilius kathedraal]] in Moskou, 16e eeuw. | ||
Bestand:Twentse-Geveltekens-2.jpg|[[Gevelteken]] uit Twente met [[donderbezem]], [[zonnerad]], [[miskelk|kelk]] en [[Kruis (christendom)|kruis]] | Bestand:Twentse-Geveltekens-2.jpg|[[Gevelteken]] uit Twente met [[donderbezem]], [[zonnerad]], [[miskelk|kelk]] en [[Kruis (christendom)|kruis]] | ||
Bestand:Achtspakig zonnerad Leiden.jpg|16e-eeuws metselwerk met achtspakig zonnerad hoog in muur Academiegebouw Leiden aan het Rapenburg (daaronder het oog van Wodan...) | Bestand:Achtspakig zonnerad Leiden.jpg|16e-eeuws metselwerk met achtspakig zonnerad hoog in muur Academiegebouw Leiden aan het Rapenburg (daaronder het oog van Wodan...) | ||
</gallery> | </gallery> --> | ||
== | ==Sinds de 18e eeuw== | ||
Sinds ongeveer de 18e eeuw zijn de zonnewielen en meervormige sterren tekens geworden met een decoratieve functie of uiting van [[folklore]]. Soms blijft een notie van een kernwaarde van een symbool bewust of onbewust een rol spelen. | |||
Ook toen de inhoudelijke (christelijke of voor-christelijke) betekenis vanaf ongeveer de 17e eeuw op de achtergrond raakte of werd vergeten, bleven deze symbolen veelvuldig terugkomen, soms nog met een notie van oorspronkelijke kernwaarde: bescherming tegen onheil. In bepaalde streken wordt het gebruikt als uiting van culturele [[Identiteit (eigenheid)|identiteit]]. Opvallend is hoe vaak de vier-, zes-, acht- of meerpuntige sterren en zonneraderen terugkomen, juist in de bovenste ramen van gebouwen en boven deuren. Vaak creatief uitgewerkt. Het is dan een traditionele vorm geworden. | |||
<!-- | |||
<gallery> | <gallery> | ||
Bestand: | Bestand:Muuranker Latijnse school Nijmegen 1545.jpg|Drie symbolen op een smeedijzeren [[muuranker]] aan muur [[Latijnse School (Nijmegen)|Latijnse school]] in Nijmegen uit 1545: schuinkruis, donderbezem en zespuntige ster | ||
Bestand:Grachtenpand Amsterdam.jpg|Grachtenpand in Amsterdam met vierspakig zonnerad als bovenlicht | |||
Bestand:Maarssen, doornburghdetail.jpg|detail huis Doornburgh, zonnerad boven de deur | |||
</gallery> --> | |||
Bestand: | |||
Bestand: | |||
</gallery> | |||
==Variaties op de vormen van de symbolen== | ==Variaties op de vormen van de symbolen== | ||
Het symbool van het zonnerad bestaat uit twee onderdelen: de cirkel en de zespuntige of achtpuntige ster of kruis (hier is uitdrukkelijk niet bedoeld het | Het symbool van het zonnerad bestaat uit twee onderdelen: de cirkel en de zespuntige of achtpuntige ster of kruis (hier is uitdrukkelijk niet bedoeld het [[Latijns kruis]] of de vijfpuntige ster). Het teken van de ster, respectievelijk het kruis lijkt het belangrijkste, omdat deze zowel zelfstandig als in verbinding met het zonnewiel voorkomt en een belangrijke betekenis meegeeft. | ||
Variaties op het zonnewiel of zonnerad zijn: [[Christusmonogram]] | Variaties op het zonnewiel of zonnerad zijn: [[Christusmonogram]], [[Andreaskruis|schuinkruis]], wagenwiel of wagenrad, zonnekruis en zonnerad. Alsook het [[runen]]teken [[Hagalaz]] ([[donderbezem]]), etc. | ||
Ze komen voor in de basisvorm van een wiel, rad, of ster. In de iconografie lopen de tekeningen van een rad of ster in een cirkel door elkaar heen. Het zijn variaties voor het kunstenaarsoog. In de bovenlichten van voordeuren en in de imposante roosvensters van kerken kun je nog steeds zien dat kunstenaars met hun fantasie hierop oneindig hebben gevarieerd. | Ze komen voor in de basisvorm van een wiel, rad, of ster. In de iconografie lopen de tekeningen van een rad of ster in een cirkel door elkaar heen. Het zijn variaties voor het kunstenaarsoog. In de bovenlichten van voordeuren en in de imposante roosvensters van kerken kun je nog steeds zien dat kunstenaars met hun fantasie hierop oneindig hebben gevarieerd. | ||
==Voorwerpen en gebouwen, dragers van symbolen== | ==Voorwerpen en gebouwen, dragers van symbolen== | ||
De symbolen met cirkel en ster komen voor op voorwerpen , zoals: [[adventskrans]], [[amulet]], apostelkruis of apostelsymbool, [[Aureool|nimbus]] van Christus met de | De symbolen met cirkel en ster komen voor op voorwerpen, zoals: [[adventskrans]], [[amulet]], apostelkruis of apostelsymbool, [[Aureool|nimbus]] van Christus met de acht stralen, Catherinawiel, doopkruis, [[Driekoningen]]ster, [[hagelkruis]], hangers, [[hoepel]] die wordt voortgedreven met een stok, insignes, [[kerstkrans]], militaire standaard ([[labarum]]) met een omkranste [[Christusmonogram]] ([[Chi-Rho]] teken), [[palmpasenstok]] (die sterk lijkt op een labarum), [[meiboom]], [[Fortuna (mythologie)|rad van fortuin]], raddraaiers, [[runenkalender]]s, schilden, sieraden, spelden, [[talisman]], heraldische [[Wapen (heraldiek)|wapens]], en [[vuurrad]]eren). | ||
Veel voorkomende locaties voor de symbolen op gebouwen waren: [[bovenlicht|bovenlichten]] van ramen en deuren in huizen, [[gevelteken]] op daken, muren met metseltekens, figuren op pannendaken, ramen van kerken (later – niet meer als symbool begrepen – ook genoemd een rozet met zes, acht of nog meer bladeren, ook bloemmotief of flowers of life, levensbloemen), [[zespas]], smidstekens op [[muuranker]]s, [[stalraam|stalramen]], stiepeltekens, en [[dakvorm|wolfseinden]] op daken. | |||
<!-- | |||
<gallery> | <gallery> | ||
Bestand:Muuranker Latijnse school Nijmegen 1545a.jpg|Muuranker op Latijnse school in Nijmegen uit 1545, met combinatie van meerdere symbolen: schuinkruis, donderbezem en zespuntige ster | Bestand:Muuranker Latijnse school Nijmegen 1545a.jpg|Muuranker op Latijnse school in Nijmegen uit 1545, met combinatie van meerdere symbolen: schuinkruis, donderbezem en zespuntige ster | ||
Regel 98: | Regel 102: | ||
Bestand:ForutuneWheel.jpg|[[Samsara|rad van fortuin]] in Boccaccio's "De Casibus Virorum Illustrium" (Paris, 1467), een attribuut van vrouwe [[Fortuna (mythologie)|Fortuna]] | Bestand:ForutuneWheel.jpg|[[Samsara|rad van fortuin]] in Boccaccio's "De Casibus Virorum Illustrium" (Paris, 1467), een attribuut van vrouwe [[Fortuna (mythologie)|Fortuna]] | ||
Bestand:Grolse Want (sleutelhanger).jpg | Blauw witte Grolse want met achtpuntige ster volgens traditioneel ontwerp uit [[Groenlo]]. | Bestand:Grolse Want (sleutelhanger).jpg | Blauw witte Grolse want met achtpuntige ster volgens traditioneel ontwerp uit [[Groenlo]]. | ||
</gallery> | </gallery> --> | ||
==Gebruiken, rites en folklore== | ==Gebruiken, rites en folklore== | ||
Volksgebruiken en rites met het zonnewiel en kruis zijn activiteiten met bovengenoemde objecten of symbolen. Bekend zijn: brood met mes zegenen, dansen om de [[meiboom]] (met achtspakig rad), [[Joelfeest]], [[Palmzondag|Palmpasen]] optocht met zonnewiel aan de [[palmpasenstok]]; spelen met hoepel (als | Volksgebruiken en rites met het zonnewiel en kruis zijn activiteiten met bovengenoemde objecten of symbolen. Bekend zijn: brood met mes zegenen, dansen om de [[meiboom]] (met achtspakig rad), [[Joelfeest]], [[Palmzondag|Palmpasen]] optocht met zonnewiel aan de [[palmpasenstok]]; spelen met hoepel (als achtspakig rad) en het rollen van het vuurrad. | ||
<!-- | |||
<gallery> | <gallery> | ||
Bestand:Feuerrad_aus_Stroh.jpg|Brandend zonnerad t.g.v. het [[Joelfeest|joelfeest]] bij de winterzonnewende. | Bestand:Feuerrad_aus_Stroh.jpg|Brandend zonnerad t.g.v. het [[Joelfeest|joelfeest]] bij de winterzonnewende. | ||
Bestand:Osterrad Lügde stopfen.jpg|Het klaarmaken van een vuurrad met Pasen in Lügde. | Bestand:Osterrad Lügde stopfen.jpg|Het klaarmaken van een vuurrad met Pasen in Lügde. | ||
Bestand:Lüdge_Osterrad_rollend.jpg|start van het rollen van het vuurrad met Pasen in | Bestand:Lüdge_Osterrad_rollend.jpg|start van het rollen van het vuurrad met Pasen in Lügde. | ||
Bestand:Osterrad Lügde rollt 2.jpg| en het vuurrad rolt van de heuvel af, een spectaculair gezicht. | Bestand:Osterrad Lügde rollt 2.jpg| en het vuurrad rolt van de heuvel af, een spectaculair gezicht. | ||
Bestand:Palmpasen.jpg|lopen met de palmpasenstok. | Bestand:Palmpasen.jpg|lopen met de palmpasenstok. | ||
Bestand:Maibaum in Bengel.jpg|dansen rondom de meiboom in Bengel. | Bestand:Maibaum in Bengel.jpg|dansen rondom de meiboom in Bengel. | ||
</gallery> | </gallery> --> | ||
==Literatuur== | ==Literatuur== | ||
* De Cultus van Sol Invictus. Een vergelijkende studie tussen keizer Elagabal (218-222) en keizer Aurelianus (270-275), P. Devlaminck, diss. Universiteit Gent, 2003-2004. | * De Cultus van Sol Invictus. Een vergelijkende studie tussen keizer Elagabal (218-222) en keizer Aurelianus (270-275), P. Devlaminck, diss. Universiteit Gent, 2003-2004. | ||
* De extra dimensie van het platteland: sporen van magie, volksgeloof en volksgeneeskunst in het oosten van Nederland | * ''De extra dimensie van het platteland: sporen van magie, volksgeloof en [[volksgeneeskunde|volksgeneeskunst]] in het oosten van Nederland'', Bornebroek, Jan, De Heurne: Geunhuis Producties, 2012. | ||
* De vergeten beeldentaal van Jheronimus Bosch, ’s-Hertogenbosch, Eric de Bruyn, | * ''De vergeten beeldentaal van Jheronimus Bosch'', ’s-Hertogenbosch, Eric de Bruyn (2001) | ||
* Gebrandschilderd glas. Van middeleeuwse vensters tot moderne kunst. Virginia Chieffo Raguin, Mary Clerkin Higgins, Ger Boer, Jaap Verschoor, Atrium, 2004 | * ''Golklore in het dagelijks leven'', 1977, Ton de Joode. | ||
* Gevel- en stiepeltekens in Twente en de Achterhoek, Dr. Everhard Jans, 2008. | * ''Gebrandschilderd glas. Van middeleeuwse vensters tot moderne kunst.'' Virginia Chieffo Raguin, Mary Clerkin Higgins, Ger Boer, Jaap Verschoor, Atrium, 2004 | ||
* | * ''Gevel- en stiepeltekens in Twente en de Achterhoek'', Dr. Everhard Jans, Aprilis | november 2008. | ||
* ''Heilig en Profaan. 1000 laatmiddeleeuwse insignes uit de collectie H.J.E. van Beuningen'', H.J.E. van Beuningen, A.M. Koldeweij, | |||
* Keltische Daseinsdeutung und die Latènekunst. Untersuchungen über die bildliche Umsetzung der inselkeltischen Mythologie und der keltischen Daseinsdeutung in der Latènekunst anhand von österreichischen Funden, Susanna Berndt | * ''Keltische Daseinsdeutung und die Latènekunst. Untersuchungen über die bildliche Umsetzung der inselkeltischen Mythologie und der keltischen Daseinsdeutung in der Latènekunst anhand von österreichischen Funden, 1998, Susanna Berndt. | ||
* | * ''Laatmiddeleeuwse insignes. Verzamelgeschiedenis en stand van onderzoek, cultuurhistorische aspecten'', A.M. Koldeweij, in: A.M. Koldeweij, A.M. Willemsen (redactie), ''Heilig en Profaan''. Laatmiddeleeuwse insignes in cultuurhistorisch perspectief, Amsterdam 1995, p. 14-16. | ||
* | *''Oud-Achterhoeksch Boerenleven'', 1927, Hendrik Willem Heuvel | ||
* ''Palmpasen in Achterhoek en Liemers'', Vincent Dame, in: Volkscultuur, tijdschrift over tradities en tijdsverschijnselen jaargang 4, nummer 3-4, 1987, Stichting Informatiecentrum Volkscultuur, Utrecht. | |||
* Palmpasen in Achterhoek en Liemers, Vincent Dame, in: Volkscultuur , tijdschrift over tradities en tijdsverschijnselen | * ''Sonnenrad und Lebensbaum''. Banater Giebelhäuser und ihre Ornamentik. 47 Beiträge, in “Neuer Weg”, Konschitzky, Walther, Bukarest, vom 7.07.1981 bis 12.03.1982. | ||
* Sonnenrad und Lebensbaum. Banater Giebelhäuser und ihre Ornamentik. 47 Beiträge, in “Neuer Weg”, Konschitzky, Walther, Bukarest, vom 7.07.1981 bis 12.03.1982. | * ''Ornamenten van huis en hof'', deel I en II, J. H. Kruizinga, 1963, C.A.J.van Dishoeck | ||
* Ornamenten van huis en hof, deel I en II, J. H. Kruizinga, C.A.J.van Dishoeck | * ''Volksgeloof en Volksleven'', 1909, Hendrik Willem Heuvel | ||
* Volksgeloof en Volksleven, Hendrik Willem Heuvel | * ''Pelgrimstekens op perkament.'' Originele en nageschilderde bedevaartssouvenirs in religieuze boeken (ca. 1450-ca. 1530). dr. Hanneke van Asperen, 2009. | ||
* Pelgrimstekens op perkament. Originele en nageschilderde bedevaartssouvenirs in religieuze boeken (ca. 1450-ca. 1530). dr. Hanneke van Asperen, 2009. | * ''Tuugkisten in Oost-Nederland'', Jans Everhard, Eiynck Andreas, Piepenpott Helmut,1994, Verhaag Oldenzaal | ||
* Tuugkisten in Oost-Nederland, Jans Everhard, Eiynck Andreas, Piepenpott Helmut,1994 | * ''Van Anima tot Zeus: encyclopedie van begrippen uit mythologie, religie, [[alchemie]], cultuurgeschiedenis en analytische psychologie.'' Lemniscaat Publishers, 2010 websites. | ||
* Van Anima tot Zeus: encyclopedie van begrippen uit mythologie, religie, alchemie, cultuurgeschiedenis en analytische psychologie. Lemniscaat Publishers, 2010. | * ''Wat steet doar op 't huus? Geveltekens in Oost-Nederland / Jan Bornebroek.'' De Heurne Geunhuis Producties, 2012. | ||
* Wat steet doar op 't huus? Geveltekens in Oost-Nederland / Jan Bornebroek. De Heurne Geunhuis Producties, 2012. | |||
== Externe | == Externe links == | ||
* [http://www.vanbatenborgh.nl/webexposities/zonnewiel Zonnewiel en schuinkruis in de Achterhoek.] | * [http://www.vanbatenborgh.nl/webexposities/zonnewiel Zonnewiel en schuinkruis in de Achterhoek.] | ||
{{Wikidata|Q1756136}} | |||
[[Categorie:Symbool]] | [[Categorie:Symbool]] | ||
[[Categorie:Heraldiek]] | [[Categorie:Heraldiek]] | ||
[[Categorie:Bijgeloof]] | [[Categorie:Bijgeloof]] | ||
Regel 151: | Regel 145: | ||
[[Categorie:Runen]] | [[Categorie:Runen]] | ||
[[Categorie:Ritueel]] | [[Categorie:Ritueel]] | ||
[[Categorie:Romeinse mythologie]] | |||
[[Categorie:Germaanse mythologie]] | [[Categorie:Germaanse mythologie]] | ||
{{twijfel}} | |||
{{beter}} |
Huidige versie van 4 apr 2015 om 11:47
Het zonnewiel in combinatie met de zespuntige en achtpuntige ster, ook zonnerad genoemd, stond in de volkscultuur, de heraldiek en in de christelijke traditie, symbool voor Christus, het onvergankelijke licht der wereld. Dit gebeurde in navolging van de Romeinse Sol Invictus en de Divius Iulius keizersiconografie en ook de Hellenistisch-Ptolemäische en Germaanse beeldcultuur van de ster.
Het gaat om symbolen die in het verleden bij een groot deel van de bevolking bekend waren. Vooral in een grotendeels analfabetische samenleving hebben deze tekens vroeger veel mensen aangesproken. De kennis van mythische tekens en het al dan niet daaraan verbonden bijgeloof, werd generatie op generatie overgedragen. Dat kon leiden tot interpretatieschommelingen en wijzigingen in betekenis. De vorm van de symbolen en de gebruiken bleven veelal dezelfde. Maar de inhoudelijke betekenis is vergeten of veranderde in de loop van de tijd, afhankelijk van plaats en culturele context.
Keizerlijke zonnecultus bij de Romeinen
Het oude Rome was bekend met de Hellenistisch-Ptolemeïsche beeldcultuur van de ster, waarbij in de propaganda heersers werden afgebeeld met een zespuntige ster om hun absolute koninklijke heerschappij aan te duiden. In de Romeinse iconografie werden deze sterren gebruikt om kometen te verbeelden die een goddelijke status en een nieuwe betere tijd aankondigen van hoop (zoals de Pax Romana). Na de moord op Imperator Gaius Iulius Caesar divus (44 v. Chr.) werden er munten – het massamedium van de oudheid – verspreid met de heerser vergezeld met een zes- of achtpuntige ster, met het opschrift DIVVS IVLIVS. In de heerserpropaganda werd een komeet, die werd geduid als Caesars ziel in de hemel, de ster van Julius, sidus Iulium genoemd. Op het Forum Romanum was er ook een tempel van Caesar toegewijd aan de divus Julius, met in de timpaan weer de achtpuntige ster.
Germaanse symboliek
In de Germaanse symboliek verzinnebeelde het zonnewiel en de zespuntige ster, of Hagal-rune, god, de onvergankelijke hoogste macht. Deze tekens werden door mensen veelal gebruikt om bescherming tegen het kwade, boze geesten, demonen en onheil, dan wel om voorspoed over zich zelf af te roepen.
Het zonnewiel was een symbool van Wodan (Odin), de Noord-Germaanse oppergod (1500 v Chr.). De Oud-Noordse of Scandinavische Hagalaz-rune vinden we bijvoorbeeld als de zogenaamde donderbezem op een gevelteken terug, als bescherming tegen de woede van de god Donar, de West-Germaanse god van de donder, ook genaamd Thor. Verwantschap bestaat met de Keltische god Taranis (Jupiter), de god van de donder, die vaak een achtspakig zonnerad in zijn hand houdt. Bekend zijn de vele votiefwieltjes van Taranis.
Bij voorwerpen had het teken de functie van een amulet. Dit soort gebruik loopt door tot ca. de 17e eeuw. Metselaarstekens met deze symbolen werden aangebracht op kerken, abdijen, kastelen en hoeves van de 13de tot de 17de eeuw.
Christelijke traditie
Romeinse, Germaanse en nog oudere symbolen werden gekerstend en krijgen door het gebruik voor de christelijke doelgroep een andere betekenis.
Zo wordt Christus in de iconografie uitgebeeld als de opvolger van Apollo, de zon Helios de hoofdgod van het Romeinse rijk, met de zelfde achtpuntige stralenkrans en zonnewiel als Apollo. En in navolging van de Romeinse Sol Invictus en de Divius Iulius keizersiconografie, afgebeeld met dezelfde zes- of achtpuntige stersymbolen.
Het zesspakig zonnerad zou voor het Christusmonogram (Chi-Rho teken) staan. Het stelt het zonnewiel (de cirkel) voor, gecombineerd met de eerste twee letters (X (Chi) en P (Rho) van Christus in het Grieks ΧΡΙΣΤΟΣ (Christos).
Aangezien het zes-of achtspakige wiel in graffiti op grafstenen opduikt in combinatie met het Griekse woord ICHTHUS (ΙΧΘΥΣ), ’vis’, een acroniem van de zin Jezus Christus, Gods zoon, Redder, wordt wel eens gedacht dat dit wiel de afkorting ICHTHUS voorstelt en dezelfde betekenis heeft.
De zespuntige en achtpuntige ster en het zonnerad kan in christelijke context worden gezien als teken van het eeuwige leven, het goddelijke en de hoogste macht. Het had ook de functie van onheil afweren en geluk te brengen.
Duidelijk herkenbaar in deze context zijn dan de ster van de Driekoningen (ster van Bethlehem), het zonnerad in imposante roosvensters in Gotische, Romaanse en hedendaagse kerken en het gebroken rad waarmee de H. Catharina van Alexandrië wordt afgebeeld.
Later, vanaf de zeventiende eeuw, kunnen bepaalde symbolen op geveltekens of stiepeltekens, m.n. in de Achterhoek en Twente worden beschouwd als uiting van christelijk zelfbewustzijn en culturele identiteit. Dan gebruikt men het teken om bepaalde gedachten op te roepen waarin men gelooft of waarop men trots is.
Sinds de 18e eeuw
Sinds ongeveer de 18e eeuw zijn de zonnewielen en meervormige sterren tekens geworden met een decoratieve functie of uiting van folklore. Soms blijft een notie van een kernwaarde van een symbool bewust of onbewust een rol spelen.
Ook toen de inhoudelijke (christelijke of voor-christelijke) betekenis vanaf ongeveer de 17e eeuw op de achtergrond raakte of werd vergeten, bleven deze symbolen veelvuldig terugkomen, soms nog met een notie van oorspronkelijke kernwaarde: bescherming tegen onheil. In bepaalde streken wordt het gebruikt als uiting van culturele identiteit. Opvallend is hoe vaak de vier-, zes-, acht- of meerpuntige sterren en zonneraderen terugkomen, juist in de bovenste ramen van gebouwen en boven deuren. Vaak creatief uitgewerkt. Het is dan een traditionele vorm geworden.
Variaties op de vormen van de symbolen
Het symbool van het zonnerad bestaat uit twee onderdelen: de cirkel en de zespuntige of achtpuntige ster of kruis (hier is uitdrukkelijk niet bedoeld het Latijns kruis of de vijfpuntige ster). Het teken van de ster, respectievelijk het kruis lijkt het belangrijkste, omdat deze zowel zelfstandig als in verbinding met het zonnewiel voorkomt en een belangrijke betekenis meegeeft. Variaties op het zonnewiel of zonnerad zijn: Christusmonogram, schuinkruis, wagenwiel of wagenrad, zonnekruis en zonnerad. Alsook het runenteken Hagalaz (donderbezem), etc.
Ze komen voor in de basisvorm van een wiel, rad, of ster. In de iconografie lopen de tekeningen van een rad of ster in een cirkel door elkaar heen. Het zijn variaties voor het kunstenaarsoog. In de bovenlichten van voordeuren en in de imposante roosvensters van kerken kun je nog steeds zien dat kunstenaars met hun fantasie hierop oneindig hebben gevarieerd.
Voorwerpen en gebouwen, dragers van symbolen
De symbolen met cirkel en ster komen voor op voorwerpen, zoals: adventskrans, amulet, apostelkruis of apostelsymbool, nimbus van Christus met de acht stralen, Catherinawiel, doopkruis, Driekoningenster, hagelkruis, hangers, hoepel die wordt voortgedreven met een stok, insignes, kerstkrans, militaire standaard (labarum) met een omkranste Christusmonogram (Chi-Rho teken), palmpasenstok (die sterk lijkt op een labarum), meiboom, rad van fortuin, raddraaiers, runenkalenders, schilden, sieraden, spelden, talisman, heraldische wapens, en vuurraderen).
Veel voorkomende locaties voor de symbolen op gebouwen waren: bovenlichten van ramen en deuren in huizen, gevelteken op daken, muren met metseltekens, figuren op pannendaken, ramen van kerken (later – niet meer als symbool begrepen – ook genoemd een rozet met zes, acht of nog meer bladeren, ook bloemmotief of flowers of life, levensbloemen), zespas, smidstekens op muurankers, stalramen, stiepeltekens, en wolfseinden op daken.
Gebruiken, rites en folklore
Volksgebruiken en rites met het zonnewiel en kruis zijn activiteiten met bovengenoemde objecten of symbolen. Bekend zijn: brood met mes zegenen, dansen om de meiboom (met achtspakig rad), Joelfeest, Palmpasen optocht met zonnewiel aan de palmpasenstok; spelen met hoepel (als achtspakig rad) en het rollen van het vuurrad.
Literatuur
- De Cultus van Sol Invictus. Een vergelijkende studie tussen keizer Elagabal (218-222) en keizer Aurelianus (270-275), P. Devlaminck, diss. Universiteit Gent, 2003-2004.
- De extra dimensie van het platteland: sporen van magie, volksgeloof en volksgeneeskunst in het oosten van Nederland, Bornebroek, Jan, De Heurne: Geunhuis Producties, 2012.
- De vergeten beeldentaal van Jheronimus Bosch, ’s-Hertogenbosch, Eric de Bruyn (2001)
- Golklore in het dagelijks leven, 1977, Ton de Joode.
- Gebrandschilderd glas. Van middeleeuwse vensters tot moderne kunst. Virginia Chieffo Raguin, Mary Clerkin Higgins, Ger Boer, Jaap Verschoor, Atrium, 2004
- Gevel- en stiepeltekens in Twente en de Achterhoek, Dr. Everhard Jans, Aprilis | november 2008.
- Heilig en Profaan. 1000 laatmiddeleeuwse insignes uit de collectie H.J.E. van Beuningen, H.J.E. van Beuningen, A.M. Koldeweij,
- Keltische Daseinsdeutung und die Latènekunst. Untersuchungen über die bildliche Umsetzung der inselkeltischen Mythologie und der keltischen Daseinsdeutung in der Latènekunst anhand von österreichischen Funden, 1998, Susanna Berndt.
- Laatmiddeleeuwse insignes. Verzamelgeschiedenis en stand van onderzoek, cultuurhistorische aspecten, A.M. Koldeweij, in: A.M. Koldeweij, A.M. Willemsen (redactie), Heilig en Profaan. Laatmiddeleeuwse insignes in cultuurhistorisch perspectief, Amsterdam 1995, p. 14-16.
- Oud-Achterhoeksch Boerenleven, 1927, Hendrik Willem Heuvel
- Palmpasen in Achterhoek en Liemers, Vincent Dame, in: Volkscultuur, tijdschrift over tradities en tijdsverschijnselen jaargang 4, nummer 3-4, 1987, Stichting Informatiecentrum Volkscultuur, Utrecht.
- Sonnenrad und Lebensbaum. Banater Giebelhäuser und ihre Ornamentik. 47 Beiträge, in “Neuer Weg”, Konschitzky, Walther, Bukarest, vom 7.07.1981 bis 12.03.1982.
- Ornamenten van huis en hof, deel I en II, J. H. Kruizinga, 1963, C.A.J.van Dishoeck
- Volksgeloof en Volksleven, 1909, Hendrik Willem Heuvel
- Pelgrimstekens op perkament. Originele en nageschilderde bedevaartssouvenirs in religieuze boeken (ca. 1450-ca. 1530). dr. Hanneke van Asperen, 2009.
- Tuugkisten in Oost-Nederland, Jans Everhard, Eiynck Andreas, Piepenpott Helmut,1994, Verhaag Oldenzaal
- Van Anima tot Zeus: encyclopedie van begrippen uit mythologie, religie, alchemie, cultuurgeschiedenis en analytische psychologie. Lemniscaat Publishers, 2010 websites.
- Wat steet doar op 't huus? Geveltekens in Oost-Nederland / Jan Bornebroek. De Heurne Geunhuis Producties, 2012.
Externe links
Intertaalkoppelingen via Wikidata (via reasonator)
![](/w/images/thumb/5/54/Correct.png/40px-Correct.png)
Je bent uitgenodigd om deze pagina te helpen verbeteren. — Meer informatie