Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Sekse

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Veel van de organismen die op aarde leven zijn onder te verdelen in twee of meer vormen die seksen of geslachten genoemd worden. Onderling combineren de seksen hun genetisch materiaal om zichzelf voort te planten. Dit wordt geslachtelijke voortplanting of seksuele reproductie genoemd. (Ook ongeslachtelijke voortplanting of aseksuele reproductie komt voor.)

Mensen met verschillende seksen

De seksen

Gewoonlijk zijn er voor een soort twee seksen: mannelijk en vrouwelijk. De vrouwelijke sekse is gedefinieerd als de sekse met de grootse geslachtscellen. Schimmels en sommige andere organismen bestaan in meer dan twee seksen, maar zij planten zich nog steeds in paren voort (in elke combinatie van twee seksen). Sommige andere soorten als grond-aaltjes/wormpjes kunnen zich zowel via seksuele als via aseksuele reproductie voortplanten. Sommige soorten zijn hermafrodiet, dat wil zeggen dat ze beide seksen in één lichaam hebben. En bij de mens is Interseksualiteit lang zo zeldzaam niet als wordt gedacht. Sommige diersoorten (bv. sommige hagedissen en wandelende takken) planten zich uitsluitend aseksueel voort, en vele eencelligen planten zich aseksueel voort door celdeling; en er zijn soorten die zowel seksuele als aseksuele voortplanting kennen (bladluizen).

Geslachtsbepaling

In alle gewervelde dieren wordt de sekse bepaald door geslachtshormonen gevormd in de indifferente gonade. Bij zoogdieren is dit feitelijk een één op één relatie met de genetische constitutie en het is bij zoogdieren ook tot op heden niet mogelijk gebleken deze geslachtsontwikkeling op kunstmatige wijze om te draaien. Een individu dat een X chromosoom heeft van de moeder en een Y chromosoom van de vader zal een mannelijk geslachtsontwikkeling volgen en een individu dat een X chromosoom heeft van de moeder én een X chromosoom van de vader volgt een vrouwelijke geslachtsontwikkeling. Bij vogels is dit precies andersom. Het X en Y chromosoom worden de geslachtschromosomen genoemd. Bij genetische afwijkingen kunnen echter ook afwijkingen in de geslachtsontwikkeling optreden en bij runderen wordt de vrouwelijke ontwikkeling verstoord als er een tweeling met XX en XY individuen in de baarmoeder aanwezig is en er anastomoses optreden in de placenta. Een belangrijke component van de secundaire geslachtsontwikkeling is "Anti Mullerian Hormone" dat zorgt voor een afbraak van de in eerste instantie aangelegde gang van Muller, de afvoergang van de vrouwelijke geslachtsproducten.

Deze eerste vorming van geslachtshormonen is een geval van positieve terugkoppeling. Door de vorming van hetzij mannelijke, hetzij vrouwelijke geslachtshormonen wordt de vorming van die hormonen bevorderd. Een klein verschil in een gevoelige fase (door activiteit van het Y-chromosoom b.v.) wordt dus uitvergroot. Bij reptielen als krokodillen kan dit zelfs een temperatuurverschil zijn. Bij vissen is het vrij gemakkelijk om de geslachtsontwikkeling om te draaien door ze in de gevoelige periode te behandelen met mannelijke of vrouwelijke hormonen. Zo is het mogelijk genetisch vrouwelijke ouderdieren (XX) te maken die volledig als man kunnen functioneren. De nakomelingen zijn dan alle vrouwtjes (XX). Bij sommige vissen blijft de gonade plastisch en kan een individu op latere leeftijd een ander geslacht aannemen en zelfs snelle geslachtswisselingen zijn mogelijk.

Vaststelling van het geslacht

De huidige wetenschap beschouwt het genetische geslacht als het "eigenlijke" geslacht. Bij zichtbaar interseksuele baby's en voor sportwedstrijden wordt hier dan ook op getest. Doorgaans baseren dokters zich echter bij mensen - net als bij dieren - op de secundaire geslachtskenmerken (de uitwendige genitaliën). In het dagelijks leven schrijven wij elkaar meestal aan een bepaald geslacht toe op basis van tertiaire of hormonale geslachtseigenschappen (haargroei, borsten, gestalte...) of zelfs culturele geslachtskenmerken (kledij, kapsel, make-up...).

Hoe verfijnder de technieken om iemands geslacht vast te stellen, hoe moeilijker het wordt. Op alle biologische niveaus (genetisch, genitaal, hormonaal) komen immers veel variaties voor. Omdat de meeste mensen niet op al die niveaus onderzocht zijn, weten zij zelf meestal het fijne niet van hun biologische geslacht.

Afwijkingen in geslachtschromosomen

Hoewel de mensheid doorgaans in twee geslachten wordt ingedeeld, is de natuur gevarieerder dan dat. Soms is er maar 1 X-chromosoom aanwezig; dergelijke mensen zien eruit als vrouw (Turner syndroom). Soms zijn er naast een Y-chromosoom meer dan 1 X-chromosoom aanwezig: XXY of XXXY (Syndroom van Klinefelter). Er zijn individuen met XY die de gevoeligheid voor testosteron missen en uiterlijk op vrouwen lijken (testiculair feminisatiesyndroom). Ook XYY en XYYY komt voor. Dit zijn individuen die er als mannen uitzien, soms zelfs nog wat langer van gestalte. Mensen met deze laatste genetische structuur zouden vaak een iets subnormale intelligentie hebben en lopen meer kans om in de gevangenis te komen - hun voorkomen ligt in gevangenispopulaties duidelijk hoger dan in de algemene bevolking.

Maatschappelijke aspecten

Psychologische aspecten

Daarnaast is geslacht ook een psychologisch gegeven: het gevoel mannelijk, vrouwelijk, een mengeling of geen van beide te zijn. Bij sommige mensen komt de gender niet overeen met hun biologische geslacht. Zij noemen zich soms transgender, transseksueel of androgyn.

Sociale aspecten

Geslacht is ook een sociaal-cultureel fenomeen. Culturen hebben specifieke normen over de eigenschappen en gedragingen waaraan de (meestal twee, soms meer) geslachten zouden (moeten) beantwoorden. Deze sociale geslachtsnormen kunnen sterk variëren volgens de cultuur. Dit inzicht heeft geleid tot het onderscheid tussen sekse (biologisch) en gender (psychologisch, sociaal, cultureel). Vanaf de jaren 1970 wordt dit onderscheid door feministes sterk benadrukt. Sommige queer theorieën zijn inmiddels tegen dit onderscheid. Zij pleiten voor het algemeen gebruik van 'gender' en de afschaffing van 'sekse', omdat zelfs het biologische geslacht een culturele interpretatie is.

Wettelijke status

Tenslotte is er ook het wettelijke geslacht. Dit wordt opgetekend in de geboorteakte en staat in de meeste bureaucratische landen vast voor het leven. De sekseregistratie werd ingevoerd door Napoleon om de legerdienst te organiseren en om huwelijks- en erfeniswetten vast te leggen. Nu in sommige landen de legerdienst afgeschaft is en huwelijk en adoptie opengesteld worden voor gelijkgeslachtige koppels, heeft sekse steeds minder legale gevolgen. Om discriminatie op basis van geslacht volledig uit het wetboek te bannen en om de hindernissen voor transgenders te verminderen, pleiten sommigen bij gevolg voor de afschaffing van sekseregistratie. Net als ras zou geslacht dan ook niet meer op identiteitspapieren voorkomen.

Andere betekenissen

Het bepalen van het geslacht van een (jong) dier heet seksen.

Zie ook

Referenties

1px.pngWikimedia Commons  Zie ook de categorie met mediabestanden in verband met Sex op Wikimedia Commons.