Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.
- Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
- Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.
Ultramontanisme
Ultramontanisme is de benaming voor het radicaal pausgetrouwe politieke katholicisme uit de 19e en 20e eeuw.
Het woord is afgeleid van het Latijn ’ultra montes’: ’achter de bergen’, omdat de paus zich, vanuit landen als Frankrijk of Duitsland bezien, aan de andere kant van de Alpen bevond.
Deze stroming ontstond in Frankrijk als tegengewicht voor het gallicanisme dat in Frankrijk, maar ook in andere landen opmars maakte, waarin de Kerk een afdeling van de Staat aan het worden was, het jozefinisme in Oostenrijk en het febronianisme in Duitsland, of ook het conciliarisme, volgens hetwelk het gezag van het pausdom onderworpen moest zijn aan dat van een bisschoppenconcilie.
Het was echter in Duitsland dat de beweging politiek actief werd en uiteindelijk verwikkeld raakte in de Kulturkampf tussen het pausdom en de Duitse regering onder leiding van kanselier Otto von Bismarck.
Het ultramontanisme was de hevigste reactie die er in de geschiedenis van de Katholieke Kerk is geweest is tegen alle veranderingen die de westerse wereld sinds de reformatie en de renaissance heeft meegemaakt, gaande van de verlichting, over de Franse revolutie, tot de verankering van de fundamenten van het liberalisme en secularisme in de 19e eeuw in de maatschappij.
Woordgeschiedenis
De oorsprong van het woord dateert reeds uit de middeleeuwse kerkelijke taal: wanneer toen een niet-Italiaanse paus werd gekozen, werd hij een ultramontaanse paus (papa ultramontano) genoemd. Na de protestantse reformatie werd het woord opnieuw gebruikt. Onder de regeringen en volkeren van Noord-Europa ontwikkelde zich geleidelijk de neiging om het pausdom als een buitenlandse macht te beschouwen, vooral wanneer de paus zich met seculiere zaken bemoeide en hij hierbij een heerser of een natie bevoordeelde ten opzichte van anderen. De term ultramontain werd in Frankrijk toegepast op aanhangers van Roomse doctrines en van het pauselijke primaatschap, in tegenstelling tot ’gallicaanse vrijheden’. In Frankrijk was de term beledigend bedoeld of hield althans in dat iemand gebrek aan gehechtheid aan de eigen natie had.
Vanaf de zeventiende eeuw raakte ultramontanisme nauw verbonden met de Sociëteit van Jezus. De jezuïeten verklaarden de pausen superieur boven koningen en concilies, zelfs in seculiere zaken. In de achttiende eeuw kwam het woord in de Duitstalige landen in gebruik (via het febronianisme en het Jozefinisme), en kreeg er een ruimere betekenis: bij alle conflicten tussen kerk en staat werden de aanhangers van de kerk ’ultramontanisten’ genoemd.
Het woord ultramontanisme werd nieuw leven ingeblazen in de context van de Derde Franse Republiek, als een algemene beschuldigende term voor elk beleid dat de inmenging van de Katholieke Kerk in de Franse regeringspolitiek ondersteunde, in tegenstelling tot de zogenaamde laïcité. In deze gevallen bewoog het ultramontanisme zich als tegengewicht tegen de groeiende macht van staten in Europa. Katholieken betoogden dat de paus de macht over de nationale kerken zou moeten hebben, om hen te beschermen tegen de invloed van regeringen. In feite werden staten met nationale kerken steeds seculierer en hadden ze de status van religieuze vrijheid gegarandeerd of hadden ze de kerk haar status ontnomen.
De ultramontanen in de Katholieke Kerk behaalden een overwinning met de verklaring van de pauselijke onfeilbaarheid en de opperste en universele jurisdictie van de paus. Andere katholieken, die niet geheel in overeenstemming met Rome, noemden deze dogmaverklaring de ’ketterij van het 'ultramontanisme’. Het is speciaal verworpen in de katholieke Congresverklaring van Monaco, de stellingen van Bonn en in de Utrechtse verklaring, de basisdocumenten voor de oprichting van de zogenaamde Oud-Katholieke Kerk die zich van Rome afscheidde door het dogma van de onfeilbaarheid af te wijzen.
![]() |
Werk in uitvoering | ![]() |
Iemand is nog met dit artikel bezig. Kom later terug om het resultaat te bekijken. | ||