Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Duimpiano

Uit Wikisage
(Doorverwezen vanaf Mbira)
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Een duimpiano is een muziekinstrument dat behoort tot de idiofonen en meer bepaald tot de categorie van de lamellofonen. Het instrument wordt veel gebruikt in Centraal-Afrika. De tonen worden voortgebracht door het met de duimen aantokkelen van metalen tongetjes die op een klankkast zijn gemonteerd, vandaar de naam "duimpiano".

Afrikaanse benamingen voor de duimpiano zijn onder meer mbira, likembe, kalimba, tshisaji, ikembe, kasayi, sansa en akadongo k’abaluru. Bij de Shona heeft de duimpiano, die daar mbira heet, een belangrijke culturele betekenis.

De Cubaanse marimbula is een soort baskalimba.

Een bekende duimpianospeler is Maurice White (Earth, Wind and Fire). White heeft ook zijn productiemaatschappij naar de kalimba genoemd.

Bouw

De duimpiano bestaat uit een reeks meestal ijzeren tongen (lamellen) die met de vingers aan het trillen worden gebracht. Deze tongetjes worden op de klankkast gemonteerd. Voor de metalen tongetjes worden bij gebrek aan geschikt materiaal dikwijls stelen van lepels of platgeslagen spaken van een fietswiel gebruikt. Hun aantal varieert tussen 8 en 24. De tongen worden in twee groepen verdeeld, waarbij elke hand ongeveer over de gehele ambitus beschikt; de gebruikte tonen worden immers niet in één reeks van stijgende toonhoogtes gezet, maar in twee min of meer parallelle groepen verdeeld. De tongen worden vastgezet door drie dwarsliggende kammen, waarvan de buitenste twee draagvlakken zijn en de middelste de lamellen neerwaarts duwt en zo klem zet. Een ander bijdragend klankelement zijn de ringetjes die tussen de kammen rond de tongen worden aangebracht.

Naar gelang van de gebruikte toonladder wordt het klinkende gedeelte van de tongen langer of korter gemaakt om een andere toonhoogte te verkrijgen. Meestal wordt een anhemitonische pentatonische toonladder gebruikt. Deze varieert van uitvoerder tot uitvoerder. Sommige instrumenten hebben verscheidene rijen lamellen.

De klankkast kan nogal variëren qua vorm en materiaal: een uitgehold rechthoekig blok, een uitgeholde kalebas of zelfs het schild van een schildpad. Veelgebruikt is een 15 tot 20 centimeter stuk halfrond bamboe dat aan de kopse einden met halfronde stukjes hout wordt afgesloten. Ook klankkasten van hout komen voor. Daarnaast wordt als resonator wel een halve kalebas gebruikt waar het instrument in wordt geplaatst. Vaak worden er enkele klankgaten aangebracht in de klankkast, die bij afdekking ervan het timbre van het instrument kunnen wijzigen.

Gebruik

De liederen, begeleid door de duimpiano, zijn ofwel gezongen verhalen met onderhoudend karakter, lofzangen over autoriteiten ofwel uitingen van persoonlijke gevoelens. Ook worden wel eens historische en traditionele thema’s bezongen. Melodisch gezien verdubbelt de duimpiano de zanglijn, maar deze kan ook als imitatie van de melodie optreden. Er is ook steeds een instrumentaal voor-, tussen- en naspel zonder zang.

Elektrische duimpiano

Er bestaan ook elektrische varianten van de duimpiano. De klankkast is dan net als bij een gitaar vervangen door een pick-up om de klank te versterken.

Externe links

1px.pngWikimedia Commons  Zie ook de categorie met mediabestanden in verband met Lamellaphones op Wikimedia Commons.