Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Matriarchaat

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Een matriarchaat (van Latijn "mater": moeder, en Grieks "archè": begin, ook heersend principe; afgeleid van het woord patriarch) is een hypothetische maatschappijvorm waarin vrouwen en vrouwelijke cultuur, met name op basis van hun moederschap, domineren. In de 19e-eeuwse antropologie werd ervan uitgegaan dat matrilineaire afstamming, het systeem van afstammingsbepaling waarbij de dochter of zoon lid wordt van de afstammingsgroep van de moeder, matriarchaat zou impliceren.[1] Hoewel er theorieën zijn dat prehistorische samenlevingen door vrouwen zouden zijn gedomineerd, wordt het voorkomen van zuiver matriarchaat door de meeste moderne onderzoekers even onwaarschijnlijk geacht als zuiver patriarchaat.

Definitie

Matriarchaat kan binnen de definitie de aanduiding zijn voor een maatschappij waarin vrouwen een leidinggevende rol op economisch, politiek en maatschappelijk gebied spelen. Dan is het woord gebruikt om een vergelijkbaar soort systeem aan te duiden als patriarchaat, waarbij slechts, of vooral, de centrale rol naar het vrouwelijk geslacht verlegd is. Een andere duiding van het woord verwijst naar een egalitaire samenleving die juist gespeend is van macht, waarin vrouwen een centrale rol spelen. Zij wordt in ideaaltypische feministische beschrijvingen gebruikt, hoewel het begrip hier ook wel wordt vermeden.[2] Hoewel er geen sprake zou zijn van een matriarchaat, zou de leiding wel in handen zijn van vrouwen.[3]
Tussen deze twee omschrijvingen worden nog een aantal andere typeringen aangetroffen. Sommige theorieën beschrijven prehistorische samenlevingen die door vrouwen zouden zijn gedomineerd.

Het begrip matriarchaat is voor het eerst gebruikt door Tylor in zijn artikel The Matriarchal Family System uit 1896.[4]

In sommige omschrijvingen (encyclopedie Encarta) wordt matriarchaat zelfs gelijkgesteld met matrilineariteit. Soms wordt de term matriarchaat gezien als verouderde term voor het specifieke begrip matrilineaire afstamming. Dit wordt onder andere gedaan door Peter Kloos.[5] Meestal wordt echter tussen deze begrippen onderscheid gemaakt[6]. Matrilineariteit behelst immers niet per definitie ook politieke en economische macht terwijl dat met matriarchaat vaak wel wordt geïmpliceerd. In het algemeen wordt ingezien dat matrilineairiteit vaak niet tot dominantie van vrouwen leidt, als was het alleen maar omdat sommige vormen van matrilineariteit juist veel macht in handen leggen van mannelijke verwanten van de moeders.[7]

Sanday pleit voor een herdefiniëring van het begrip waarbij politieke macht geen essentiële voorwaarde is.[8] Overigens kan het begrip matriarchaat ook worden onderscheiden van het begrip gynocratie waarbij het gaat om heerschappij van vrouwen an sich. Het bestaan van matrilineaire en matrifocale samenlevingen is wel degelijk aangetoond. Over het bestaan van matriarchale samenlevingen bestaan de nodige vraagtekens.

Het begrip matriarchaat wordt dus op veel verschillende manieren ingevuld waarbij er mogelijk ook verschillen optreden tussen het gebruik in verschillende talen. In de verschillende definities worden een variëteit aan kenmerken benoemd die volgens verschillende auteurs al dan niet onderdeel, eventueel cruciaal onderdeel, kunnen zijn van de bepaling van het begrip.

Nadere kenmerken

Er zijn verschillende invalshoeken om matriarchaten mee te kenmerken. Heide Göttner-Abendroth noemt de volgende[9][10]:

Bij de mogelijke kenmerken zoals gedefinieerd door Göttner-Abendroth is de de matriarch in feite reeds gewezen door de afstammingspositie. In een matriarchaat kan ook in verschillende stijlen leiding worden gegeven, waarbij autocratie geen ongebruikelijke is. Verder wordt een matriarchaat ook dikwijls geduid als niet aan alle andere kenmerken van Heide Göttner-Abendroth is voldaan.

Feminisme en matriarchaat

Theorieën over het matriarchaat hebben een belangrijke plaats in de feministische theorievorming. Het mogelijke bestaan van een oermatriarchaat in de verre oudheid maakte het beter mogelijk om het matriarchaat, als een alternatief voor het patriarchaat, als reële mogelijkheid te presenteren. Dit leidde mogelijk tot ideaaltypische beschrijvingen. Heide Göttner-Abendroth ziet matriarchaatsonderzoek ook uitdrukkelijk als dienend aan de anti-patriarchale doelstellingen van het feminisme[11].

Deze stellingen roepen tegenwerpingen op die ook weer verschillende kanten op kunnen gaan. Zo kan het verwerpen van het historische bestaan van een matriarchaat een anti-feministische politiek dienen. Maar ook is het mogelijk de kwalijke kanten van de matrilineaire verwantschapsstructuur in de veronderstelde matriarchaten in te brengen als argument tegen het matriarchaat. Zelfs kan daarmee gesteld worden dat we tegenwoordig in een matriarchaat leven gezien de bestaande praktische betekenis van de matrilineaire verwantschapsstructuren (moederschap bepaalt erkenning).

Matriarchaatsonderzoek is daarmee in politiek vaarwater gekomen, wat het moeilijker maakt historische, antropologische en sociologische feiten juist te waarderen[12].

Oermatriarchaat

Het oermatriarchaat is een gebruikelijke aanduiding voor een - door sommigen als ideaal beschouwde - samenleving, zoals die in de verre oudheid zou hebben bestaan en waarin vreedzame co-existentie en consensus de overhand hadden. Dit zou zijn opgevolgd door een patriarchaat dat een aantal van die waarden zou hebben verkwanseld. Het ideaaltypische concept van een oermatriarchaat is verbonden met het begrip oercommunisme[13]. Immers werd ook de jagers en verzamelaarseconomie beheerst door de macht van de gezinsclans. Politieke en economische macht werd dus afgeleid van de familie- en verwantschapsstructuren. Het prehistorische concept van matriarchaat werd ontwikkeld door Lewis Henry Morgan, Johann Jakob Bachofen (onder de term gynocratie) in zijn hoofdwerk "Mutterrecht" en vervolgens Friedrich Engels in zijn werk De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat. Zowel bij Engels als bij een aantal voorgangers is het erfrecht een centraal aspect in de overgang van matriarchaat naar het patriarchaat. Volgens Engels bestond in het oermatriarchaat een gebrekkig begrip over de herkomst van kinderen, vooral de betrokkenheid van vaders daarbij. De zekerstelling van het vaderschap was dan ook een belangrijk issue in de overgang naar het patriarchaat. Engels legde daarbij vooral de nadruk op het materiële (erfrecht) aspect en minder op het relationele aspect van vaderschap. "Zij was de eerste gezinsvorm die niet op natuurlijke, maar op economische voorwaarden berustte, namelijk op de overwinning van de particuliere eigendom op de oorspronkelijke primitieve gemeenschappelijke eigendom".[14].Het idee van een oermatriarchaat als universele voorloper van een universeel patriarchaat wordt in het algemeen in de moderne theorievorming, ook door veel feministen,verworpen.

Idealisering en respons

Bepaalde vormen van matriarchaat worden door sommigen geromantiseerd of geïdealiseerd als een vreedzamer en harmonieuzer samenleving dan andere samenlevingen. Voor een deel is deze idealisering gebaseerd op het idee dat vrouwen per definitie veel minder gewelddadig en competitief zijn. Dit idee wordt echter ook door sommigen aangevochten. Laatstgenoemden voeren aan dat dominante vrouwen in staat zijn geweld te gebruiken zoals het door hun mannelijke tegenhangers wordt toegepast. Inzake huiselijk geweld zijn vrouwen volgens bepaalde onderzoeken zelfs even gewelddadig als mannen.[15]

Marija Gimbutas, hoogleraar Europese prehistorie, die de de Mother Godess Revival vertegenwoordigt, was samen met James Mellaart, de archeoloog van Anchillon (Zuid-Anatolië), die de site van 13 Ha van Catal Hüyük ontdekte, van mening dat er een ‘Oud Europa’ heeft bestaan, met een beschaving zonder geweld van voor de invallen van de Indo-Europeanen[16]. Deze visie ondervindt de nodige kritiek[17][18].

Overigens kan een onderscheid worden gemaakt tussen de negentiende-eeuwse notie van matriarchaat waarin vooral sociaal-politieke dominantie, oftewel gynocratie een rol speelt enerzijds en anderzijds gynarchie, een door vrouwelijke heersers geregeerde staat. De idealisering van het veronderstelde oermatriarchaat berustte vooral op een notie van sociaal-politieke dominantie en niet van de regering van een specifieke vrouw of man. In het verleden bleken bijvoorbeeld vrouwelijke heersers zoals farao Hatsjepsoet van Egypte en tsarina Catharina II van Rusland geen moeite te hebben met het uit de weg ruimen of laten martelen van tegenstanders en 'dissidenten'. Vrouwelijke dieren in een matriarchale structuur zouden ook even gewelddadig zijn als hun mannelijke soortgenoten.[feit?]

Modern matriarchaat

Professor Jan Latten beschouwt de recente westerse samenleving als een vorm van opkomend matriarchaat. Hij wijst samen met van Hintum daarbij onder andere op de positie die moeders hebben als het gaat om de erkenning van kinderen, het zeker stellen van hun rol als opvoeder en de dominante aanwezigheid van vrouwen in het onderwijs. Uiteindelijk verwachten zij echter ook een toename van maatschappelijke macht voor moeders. [19] Ook Dorien Pessers[20] komt tot de conclusie dat er sprake is van een defacto matriarchaat op basis van de verhoudingen in het familierecht. Daar valt tegenover aan te voeren dat veel feministische wetenschappers en ideologen vinden dat vrouwen achterlopen bij de vorming van economische en politieke macht.

Literair

Het thema van de matriarchale samenleving- en de vraag of die gewelddadiger en/of beter is dan andere samenlevingen- is uitgewerkt in vele boeken, dikwijls ook sciencefiction. Bijvoorbeeld door Thea Beckman in haar romantrilogie Kinderen van Moeder Aarde.

Dieren

In het dierenrijk zijn matriarchaten een geregeld voorkomend verschijnsel. Olifanten leven bijvoorbeeld in familiegroepen die door een matriarch geleid worden. Opvallende voorbeelden vinden we ook bij bijen en mieren. De bonobo-apen zijn van de matriarchaal levende soorten het nauwst aan de mens verwant[21].

Zie ook

Referenties

  1. º "Wat matrilineaire afstamming betreft werd niet ingezien dat dat nog geen heerschappij van vrouwen impliceert" P. Kloos Culturele antropologie: een inleiding, blz 31
  2. º In this work, Gimbutas insists that she is not talking about a primitive matriarchy. In other words, women did not hold dominating power over men in a way that paralleled male power over women in patriarchy. Rather, she claims that Neolithic European archaeological evidence discloses societies that were matricentric and matrilineal. Ruether, R.R. (2005): Goddesses and the Divine Feminine. A Western Religious History
  3. º In her reconstruction of the social structure of these societies, Gimbutas seems reluctant to assign the males any leadership roles at all, hardly a pattern that has been observed in actual matrilineal peoples, including the famous matrilineal Iroquois, whose council of mothers stood behind and monitored the council of Iroquois chiefs. According to Gimbutas, the societies of Old Europe were run exclusively by a council of women from the leading clans, headed by a priestess-queen. Men performed skilled roles as artisans and engaged in trade and commerce, but women governed the society as a whole, centered in its religious rites. Ruether (2005)
  4. º Joan Marler (2003): The Myth of Universal Patriarchy. A Critical Response to Cynthia Eller’s Myth of Matriarchal Prehistory.
  5. º Peter Kloos (1995): Culturele antropologie. Een inleiding, p. 220
  6. º Adovasio, J. M., Olga Soffer, & Jake Page (2007): The Invisible Sex. Uncovering the True Roles of Women in Prehistory, Smithsonian Books & Collins (HarperCollinsPublishers, pp. 251–255, met name p. 255.
  7. º Zie o.a. vrouwenlexicon 1989 lemma matrilineariteit
  8. º Sanday over de definitie van matriarchaat
  9. º http://www.goettner-abendroth.de/grundsatzartikel.pdf Moderne Matriarchatsforschung; Heide Göttner-Abendroth
  10. º artikel over definities door Abendroth http://www.gift-economy.com/athanor/athanor_005.html
  11. º http://www.goettner-abendroth.de/grundsatzartikel.pdf
  12. º Because of these problems most historians avoid discussing matriarchy entirely, and many have chosen to stay away from all consideration of the origins of patriarchy, viewing the issue as to politicised....Merry.E. Wiesner Gender in history p.15,16
  13. º Alexandra Kollontaj, De rol en de positie van de vrouw tijdens het oercommunisme in "De positie van de vrouw in de ontwikkeling van de maatschappij Oslo 1925
  14. º Friedrich Engels over de Griekse overgangsfase in De oorsprong van het gezin, van het particuliere eigendom en van de staat Pegasus 1971 p.83
  15. º Voor een lijst met onderzoeken naar huiselijk geweld, zie hier
  16. º Marija Gimbutas (1991). The Language of the Goddess.
  17. º [1] Idyllic Theory of Goddess Creates Storm
  18. º This effort to establish credible feminist approaches to archaeology has been threatened by Gimbutas’s work, with her claims to archaeological credentials. The enormous enthusiasm for the work of Gimbutas and her followers in the popular culture and the disdain in which it is nonetheless held by most professional archaeologists put feminist archaeologists between a rock and a hard place. They needed to make clear their own critique of such work as professional archaeologists, while at the same time defending the appropriateness of raising feminist questions in archaeology, albeit in a way that would not be confused with Gimbutas’s approach. Goddesses and the Divine Feminine Rosemary Radford Ruether 2006
  19. º "Wij denken dat op de langere termijn, als de economische en maatschappelijke macht en het kenniskapitaal van vrouwen blijft toenemen, we zelfs de contouren van een matriarchale maatschappij zouden kunnen zien"Latten, Jan en Hintum, Malou van; Liefde à la carte, 2007 ISBN 9789063053116
  20. º Dorien Pessers in NRC 2003 Vaders doen er niet toe, kinderen zijn de dupe: de macht van moeders is grenzeloos . Een kort overzicht
  21. º Raman Sukumar, (2006). "A brief review of the status, distribution and biology of wild Asian elephants Elephas maximus." International Zoo Yearbook. (40)1; 1–8.

Overige literatuur