Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Soemer: verschil tussen versies

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
k (Mendelo heeft pagina Sumer hernoemd naar Soemer over een doorverwijzing: zoals Soemerisch, zie https://woordenlijst.org/#/?q=Soemerisch)
 
Regel 1: Regel 1:
[[Bestand:Basse Mesopotamie DA.PNG|thumb|300px|Kaart van Sumer met belangrijkste archeologische vindplaatsen]]
+
[[Bestand:Basse Mesopotamie DA.PNG|thumb|300px|Kaart van Soemer met belangrijkste archeologische vindplaatsen]]
 
[[Bestand:Cylinder seal lions Louvre MNB1167b.jpg|thumb|300px|Rolzegel uit de Uruk-periode (4000-3000 v.Chr.), [[Louvre]]]]
 
[[Bestand:Cylinder seal lions Louvre MNB1167b.jpg|thumb|300px|Rolzegel uit de Uruk-periode (4000-3000 v.Chr.), [[Louvre]]]]
'''Sumer''' of '''Soemer''' is de oude, oorspronkelijk door de [[Akkadiërs]] gegeven naam van een rijk, een cultuur, een landstreek en een (antieke) beschaving gelokaliseerd in het zuidelijk deel van [[Mesopotamië]] (hedendaags Zuidoost-[[Irak]]), waar de rivieren [[Eufraat]] en [[Tigris]] uitmonden in de [[Perzische Golf]]. De inwoners werden '''Sumeriërs''' genoemd. De Sumeriërs zelf noemden hun land ''ki-en-gir'' (het land van de beschaafde heersers).
+
'''Soemer''' of '''Sumer''' is de oude, oorspronkelijk door de [[Akkadiërs]] gegeven naam van een rijk, een cultuur, een landstreek en een (antieke) beschaving gelokaliseerd in het zuidelijk deel van [[Mesopotamië]] (hedendaags Zuidoost-[[Irak]]), waar de rivieren [[Eufraat]] en [[Tigris]] uitmonden in de [[Perzische Golf]]. De inwoners werden '''Soemeriërs''' genoemd. De Soemeriërs zelf noemden hun land ''ki-en-gir'' (het land van de beschaafde heersers).
  
Samen met de noordelijke streek [[Akkad (gebied)|Akkad]] maakte ''Sumer'' deel uit van het Tweestromenland of [[Mesopotamië]]. ''Sumer'' is de naam die ook algemeen gegeven wordt aan het zuidelijke deel van het latere [[Babylonië]], vergelijkbaar met de naam Akkad voor het noordelijke deel. Vandaar ook de naam ''Sumer en Akkad'' voor Babylonië.
+
Samen met de noordelijke streek [[Akkad (gebied)|Akkad]] maakte ''Soemer'' deel uit van het Tweestromenland of [[Mesopotamië]]. ''Soemer'' is de naam die ook algemeen gegeven wordt aan het zuidelijke deel van het latere [[Babylonië]], vergelijkbaar met de naam Akkad voor het noordelijke deel. Vandaar ook de naam ''Soemer en Akkad'' voor Babylonië.
  
''Sumer'' wordt beschouwd als de eerste samenleving ter wereld waar alle kenmerken van een '[[beschaving]]' aanwezig waren. Sumer is dan ook een [[wieg van de beschaving]], naast onder meer het oude Egypte en de [[Indusbeschaving]], waarmee contacten waren.
+
''Soemer'' wordt beschouwd als de eerste samenleving ter wereld waar alle kenmerken van een '[[beschaving]]' aanwezig waren. Soemer is dan ook een [[wieg van de beschaving]], naast onder meer het oude Egypte en de [[Indusbeschaving]], waarmee contacten waren.
  
Het Sumerische rijk bestond uit een reeks [[stadstaat|stadstaten]], ieder met een eigen vorst. Vanaf het midden van het [[3500-3000 v.Chr.|4e millennium v.Chr.]] werd de leider van de machtigste stadstaat erkend als de koning van de regio.
+
Het Soemerische rijk bestond uit een reeks [[stadstaat|stadstaten]], ieder met een eigen vorst. Vanaf het midden van het [[3500-3000 v.Chr.|4e millennium v.Chr.]] werd de leider van de machtigste stadstaat erkend als de koning van de regio.
  
 
== Geschiedenis ==
 
== Geschiedenis ==
{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van koningen van Sumer]]}}
+
{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van koningen van Soemer]]}}
De hele geschiedenis van Sumer bestrijkt een periode van 3800 tot 2000 v.Chr. Er zijn aanwijzingen voor Sumerische activiteit vóór de Urukperiode en na de [[Derde dynastie van Ur|Ur III-periode]] maar er is betrekkelijk weinig over bekend.
+
De hele geschiedenis van Soemer bestrijkt een periode van 3800 tot 2000 v.Chr. Er zijn aanwijzingen voor Soemerische activiteit vóór de Urukperiode en na de [[Derde dynastie van Ur|Ur III-periode]] maar er is betrekkelijk weinig over bekend.
  
De geschiedenis van Sumer wordt gewoonlijk verdeeld in vijf perioden:
+
De geschiedenis van Soemer wordt gewoonlijk verdeeld in vijf perioden:
  
 
=== Urukperiode ca. 4000-3000 v.Chr. ===
 
=== Urukperiode ca. 4000-3000 v.Chr. ===
In [[Urukperiode]] vestigden de Sumeriërs zich in het gebied. Hun herkomst is niet duidelijk. Zij kwamen misschien uit [[Anatolië]] of uit de [[Indusvallei]] via een halte in het huidige [[Iran]]. Zelf geloofden zij in een oorsprong in [[Dilmun]], een streek in Oost-Arabië.  
+
In [[Urukperiode]] vestigden de Soemeriërs zich in het gebied. Hun herkomst is niet duidelijk. Zij kwamen misschien uit [[Anatolië]] of uit de [[Indusvallei]] via een halte in het huidige [[Iran]]. Zelf geloofden zij in een oorsprong in [[Dilmun]], een streek in Oost-Arabië.  
  
 
Er was reeds landbouw, maar zij voerden de [[irrigatie]] in. Dorpen groeiden uit tot steden. De belangrijkste stad was [[Uruk]]. Dankzij de [[Inanna]]tempel had deze stad een grote regionale uitstraling. Minstens even grote invloed ging uit van [[Eridu]]. Hier dateren de oudste bewoningslagen van het [[6e millennium v.Chr.]]
 
Er was reeds landbouw, maar zij voerden de [[irrigatie]] in. Dorpen groeiden uit tot steden. De belangrijkste stad was [[Uruk]]. Dankzij de [[Inanna]]tempel had deze stad een grote regionale uitstraling. Minstens even grote invloed ging uit van [[Eridu]]. Hier dateren de oudste bewoningslagen van het [[6e millennium v.Chr.]]
Regel 24: Regel 24:
  
 
=== Vroeg-dynastieke periode ===
 
=== Vroeg-dynastieke periode ===
De [[Vroeg-dynastieke Periode (Mesopotamië)|Vroeg-dynastieke Periode]] wordt gedateerd tussen c. 2900 en 2350 v.Chr. Deze periode wordt gekenmerkt door rivaliteit tussen Mesopotamische stadstaten. Met name het conflict tussen Lagash en Umma is erg bekend, met dank aan de archieven die zijn opgegraven in Lagash. Hoewel de [[Sumerische koningslijst]] de namen van vele koningen noemt, is de bruikbaarheid van deze bron voor historische reconstructies beperkt.<ref name=vandemieroop>{{cite book |last=van de Mieroop|first=M.|title=A History of the Ancient Near East, ca. 3000-323 BC |year=2007 |publisher=Blackwell |location=Malden|isbn=0-631-22552-8|pages=43–44}}</ref>
+
De [[Vroeg-dynastieke Periode (Mesopotamië)|Vroeg-dynastieke Periode]] wordt gedateerd tussen c. 2900 en 2350 v.Chr. Deze periode wordt gekenmerkt door rivaliteit tussen Mesopotamische stadstaten. Met name het conflict tussen Lagash en Umma is erg bekend, met dank aan de archieven die zijn opgegraven in Lagash. Hoewel de [[Soemerische koningslijst]] de namen van vele koningen noemt, is de bruikbaarheid van deze bron voor historische reconstructies beperkt.<ref name=vandemieroop>{{cite book |last=van de Mieroop|first=M.|title=A History of the Ancient Near East, ca. 3000-323 BC |year=2007 |publisher=Blackwell |location=Malden|isbn=0-631-22552-8|pages=43–44}}</ref>
  
De oude [[Sumerische koningslijst]] vermeldt de vroege dynastieën van verschillende prominente steden. De eerste serie namen werd toegeschreven aan de koningen die heersten vóór de zondvloed. Mogelijk zijn deze namen fictief en gaat het om legendarische en mythologische figuren zoals [[Alulim]], [[Dumuzid]], en [[Ziusudra]]. De eerste postdiluviale koning op de lijst, ook bekend uit [[Mythe van Etana|andere bronnen]], is [[Etana]], 13e koning van de eerste Dynastie van Kish. Zijn naam komt ook in het [[Gilgamesj-epos]] voor. Mogelijk was hij aan de macht toen de hegemonie van [[Kish (Sumer)|Kish]] opnieuw overging naar Uruk. Dit leidde tot het idee dat Gilgamesj zelf een historische koning van Uruk zou zijn geweest.
+
De oude [[Soemerische koningslijst]] vermeldt de vroege dynastieën van verschillende prominente steden. De eerste serie namen werd toegeschreven aan de koningen die heersten vóór de zondvloed. Mogelijk zijn deze namen fictief en gaat het om legendarische en mythologische figuren zoals [[Alulim]], [[Dumuzid]], en [[Ziusudra]]. De eerste postdiluviale koning op de lijst, ook bekend uit [[Mythe van Etana|andere bronnen]], is [[Etana]], 13e koning van de eerste Dynastie van Kish. Zijn naam komt ook in het [[Gilgamesj-epos]] voor. Mogelijk was hij aan de macht toen de hegemonie van [[Kish (Soemer)|Kish]] opnieuw overging naar Uruk. Dit leidde tot het idee dat Gilgamesj zelf een historische koning van Uruk zou zijn geweest.
  
 
=== Akkadperiode (c. 2350 - 2150 v Chr.) ===
 
=== Akkadperiode (c. 2350 - 2150 v Chr.) ===
Regel 32: Regel 32:
  
 
=== Ur III-periode ===
 
=== Ur III-periode ===
De Ur III-periode, ook bekend als de [[Derde dynastie van Ur]], die gedateerd wordt ca. [[21e eeuw v.Chr.|2100-2000 v.Chr.]], werd gekenmerkt door een wederopbloei van de Sumerische steden. Daarom wordt dit tijdperk ook wel de ''Sumerische wedergeboorte'' of ''renaissance'' genoemd. De telgen uit het derde koningsgeslacht van [[Ur (Sumer)|Ur]] vestigden opnieuw een groot rijk in het Tweestromenland. Ongeveer 100.000 kleitabletten, gebruikt in de paleisadministratie, werden door geschiedkundigen teruggevonden. Uit de teksten op deze tabletten blijkt dat het paleis de hele economie regelde en de [[tempel]] overvleugelde.
+
De Ur III-periode, ook bekend als de [[Derde dynastie van Ur]], die gedateerd wordt ca. [[21e eeuw v.Chr.|2100-2000 v.Chr.]], werd gekenmerkt door een wederopbloei van de Soemerische steden. Daarom wordt dit tijdperk ook wel de ''Soemerische wedergeboorte'' of ''renaissance'' genoemd. De telgen uit het derde koningsgeslacht van [[Ur (Soemer)|Ur]] vestigden opnieuw een groot rijk in het Tweestromenland. Ongeveer 100.000 kleitabletten, gebruikt in de paleisadministratie, werden door geschiedkundigen teruggevonden. Uit de teksten op deze tabletten blijkt dat het paleis de hele economie regelde en de [[tempel]] overvleugelde.
  
 
Het rijk van Ur ging uiteindelijk definitief te gronde door inflatie en door invallen van de [[Amorieten]] uit het westen. Ten gevolge van deze toestand sneden plaatselijke vorsten de banden met de hoofdstad door en stichtten eigen dynastieën. Ook zou er sprake geweest zijn van een klimaatverandering die een rampzalige droogte veroorzaakte in de vruchtbare rivierdalen wat ernstige problemen meebracht voor de Amoritische nomaden.
 
Het rijk van Ur ging uiteindelijk definitief te gronde door inflatie en door invallen van de [[Amorieten]] uit het westen. Ten gevolge van deze toestand sneden plaatselijke vorsten de banden met de hoofdstad door en stichtten eigen dynastieën. Ook zou er sprake geweest zijn van een klimaatverandering die een rampzalige droogte veroorzaakte in de vruchtbare rivierdalen wat ernstige problemen meebracht voor de Amoritische nomaden.
  
In het noorden ontstond het [[Oud-Assyrische Rijk]], ook wel [[Assyrië]]. In het zuiden was wat langer verdeeldheid; in de [[18e eeuw v.Chr.]] ontstond (het [[Oud-Babylonische Rijk]]), het eerste grote rijk van [[Babylonië]], de staatkundige opvolger van Sumer. In beide koninkrijken heersten veel Amoritische koningen, die zich deels aanpasten aan de Sumerisch-Akkadische cultuur, maar ook nog deels [[nomaden]] bleven.
+
In het noorden ontstond het [[Oud-Assyrische Rijk]], ook wel [[Assyrië]]. In het zuiden was wat langer verdeeldheid; in de [[18e eeuw v.Chr.]] ontstond (het [[Oud-Babylonische Rijk]]), het eerste grote rijk van [[Babylonië]], de staatkundige opvolger van Soemer. In beide koninkrijken heersten veel Amoritische koningen, die zich deels aanpasten aan de Soemerisch-Akkadische cultuur, maar ook nog deels [[nomaden]] bleven.
  
 
== Bevolking ==
 
== Bevolking ==
Sumer werd vermoedelijk voor het eerst bevolkt vanaf [[4500-4000 v.Chr.]] door een volk dat door [[archeologie|archeologen]] wordt aangeduid als ''[[Obeidcultuur|Obeidiërs]]'' of ''Ubaidiërs'' naar het dorp [[Tell al-Obeid|al-Ubaid]] waarvan resten zijn gevonden. Dit volk legde moerassen droog en zorgde voor [[irrigatie]], zodat [[landbouw]] mogelijk werd. Ook dreven ze [[handel (economie)|handel]] en was er [[pottenbakkerij]] en [[leerlooierij]].
+
Soemer werd vermoedelijk voor het eerst bevolkt vanaf [[4500-4000 v.Chr.]] door een volk dat door [[archeologie|archeologen]] wordt aangeduid als ''[[Obeidcultuur|Obeidiërs]]'' of ''Ubaidiërs'' naar het dorp [[Tell al-Obeid|al-Ubaid]] waarvan resten zijn gevonden. Dit volk legde moerassen droog en zorgde voor [[irrigatie]], zodat [[landbouw]] mogelijk werd. Ook dreven ze [[handel (economie)|handel]] en was er [[pottenbakkerij]] en [[leerlooierij]].
  
 
Stroomopwaarts is vanaf [[5e millennium v.Chr.|5000 v.Chr.]] al sprake van het ontstaan van een georganiseerde samenleving.
 
Stroomopwaarts is vanaf [[5e millennium v.Chr.|5000 v.Chr.]] al sprake van het ontstaan van een georganiseerde samenleving.
  
De Sumeriërs trokken rond 3500 v.Chr. het gebied binnen. Hun herkomst staat niet vast. Zij spraken [[Sumerisch]], een [[Agglutinatie (taalkunde)|agglutinerende taal]]. Er zijn aanwijzingen dat er voordien een andere taal gesproken werd (waarschijnlijk door de Ubaidiërs, die ook al het schrift kenden, maar dit werd later omgevormd naar het Soemerisch model, waardoor het schrift zijn ware ontstaan kende) die proto-Eufratisch wordt genoemd. Veel meer dan een aantal duidelijk niet uit het Soemerisch stammende plaatsnamen en een aantal leenwoorden van onbekende herkomst in het Soemerisch is er niet van over. Opvallend is wel dat deze leenwoorden vaak niet meer dan één lettergreep bezitten. Het Soemerisch neigt sterk naar monosyllabisme, net zoals het moderne Chinees.
+
De Soemeriërs trokken rond 3500 v.Chr. het gebied binnen. Hun herkomst staat niet vast. Zij spraken [[Soemerisch]], een [[Agglutinatie (taalkunde)|agglutinerende taal]]. Er zijn aanwijzingen dat er voordien een andere taal gesproken werd (waarschijnlijk door de Ubaidiërs, die ook al het schrift kenden, maar dit werd later omgevormd naar het Soemerisch model, waardoor het schrift zijn ware ontstaan kende) die proto-Eufratisch wordt genoemd. Veel meer dan een aantal duidelijk niet uit het Soemerisch stammende plaatsnamen en een aantal leenwoorden van onbekende herkomst in het Soemerisch is er niet van over. Opvallend is wel dat deze leenwoorden vaak niet meer dan één lettergreep bezitten. Het Soemerisch neigt sterk naar monosyllabisme, net zoals het moderne Chinees.
  
 
In de tweede helft van het [[3e millennium v.Chr.]] begonnen de [[Hurrieten]] in Mesopotamië door te dringen. Zij speelden ook een wezenlijke rol in de geschiedenis van de [[Hettieten]], die ongeveer 500 jaar na hen, rond ca. [[2e millennium v.Chr.|2000 v.Chr.]], in de streek opdoken en tot [[Anatolië]] doordrongen.
 
In de tweede helft van het [[3e millennium v.Chr.]] begonnen de [[Hurrieten]] in Mesopotamië door te dringen. Zij speelden ook een wezenlijke rol in de geschiedenis van de [[Hettieten]], die ongeveer 500 jaar na hen, rond ca. [[2e millennium v.Chr.|2000 v.Chr.]], in de streek opdoken en tot [[Anatolië]] doordrongen.
Regel 53: Regel 53:
 
In 2212 v.Chr. overheersten de [[Guti (volk)|Guti]].
 
In 2212 v.Chr. overheersten de [[Guti (volk)|Guti]].
  
Vanaf ca. [[20e eeuw v.Chr.|1900 v.Chr.]] namen de [[Amorieten]] de macht over in Sumer en zijn de Sumeriërs niet meer als apart volk te onderscheiden.
+
Vanaf ca. [[20e eeuw v.Chr.|1900 v.Chr.]] namen de [[Amorieten]] de macht over in Soemer en zijn de Soemeriërs niet meer als apart volk te onderscheiden.
  
 
== Cultuur en politiek ==
 
== Cultuur en politiek ==
Regel 63: Regel 63:
 
Er zijn vele fragmenten van talrijke exemplaren van het [[Gilgamesj-epos]] gevonden, zowel in het Soemerisch als in het Akkadisch. Samen hebben ze het mogelijk gemaakt het hele verhaal, de belangrijkste literaire erfenis van deze beschaving, te reconstrueren. Het laatste tablet in spijkerschrift dateert uit [[74]] na Christus.
 
Er zijn vele fragmenten van talrijke exemplaren van het [[Gilgamesj-epos]] gevonden, zowel in het Soemerisch als in het Akkadisch. Samen hebben ze het mogelijk gemaakt het hele verhaal, de belangrijkste literaire erfenis van deze beschaving, te reconstrueren. Het laatste tablet in spijkerschrift dateert uit [[74]] na Christus.
  
De Sumeriërs waren bekwame edelsmeden die onder meer dolken en helmen in goud maakten. Soms werden gouden voorwerpen ter decoratie ingelegd met [[lapis lazuli]].
+
De Soemeriërs waren bekwame edelsmeden die onder meer dolken en helmen in goud maakten. Soms werden gouden voorwerpen ter decoratie ingelegd met [[lapis lazuli]].
  
 
=== Wetgeving ===
 
=== Wetgeving ===
De Sumeriërs waren de eersten die een [[Wet|wetgeving]] opstelden en zich organiseerden in [[stadstaat|stadstaten]].
+
De Soemeriërs waren de eersten die een [[Wet|wetgeving]] opstelden en zich organiseerden in [[stadstaat|stadstaten]].
  
 
=== Politieke structuur ===
 
=== Politieke structuur ===
 
Politiek bestond het land uit stadstaten die om de hegemonie streden. Deze situatie is goed vergelijkbaar met deze in het latere Griekenland. De steden hadden een volksraad, meestal bestaande uit twee kamers. Er was een raad van ouderen en een raad van (weerbare) mannen. Er was een koning die, in de onderlinge strijd tussen de steden, meer macht kon verwerven.
 
Politiek bestond het land uit stadstaten die om de hegemonie streden. Deze situatie is goed vergelijkbaar met deze in het latere Griekenland. De steden hadden een volksraad, meestal bestaande uit twee kamers. Er was een raad van ouderen en een raad van (weerbare) mannen. Er was een koning die, in de onderlinge strijd tussen de steden, meer macht kon verwerven.
  
Iedere stad had haar eigen heiligdom en de cultus van de plaatselijke god of godin nam een centrale plaats in in het leven. Sumeriërs dachten dat de mensen door de goden geschapen waren om hen (de goden) te dienen en te vermaken. De politieke gebeurtenissen in een stad werden dan ook vooral gezien als het gevolg van de grillen van de goden.
+
Iedere stad had haar eigen heiligdom en de cultus van de plaatselijke god of godin nam een centrale plaats in in het leven. Soemeriërs dachten dat de mensen door de goden geschapen waren om hen (de goden) te dienen en te vermaken. De politieke gebeurtenissen in een stad werden dan ook vooral gezien als het gevolg van de grillen van de goden.
  
 
=== Economie ===
 
=== Economie ===
Regel 79: Regel 79:
  
 
=== Wetenschap ===
 
=== Wetenschap ===
De Sumeriërs waren, evenals de bewoners van de [[Indusvallei]] met wie zij nauwe contacten hadden, bedreven in het ''meten'' van zaken. Zij legden de positie van de planeet [[Venus (planeet)|Venus]] vast met een rechthoekig raam. Ze kenden een tijdsindeling tot in seconden nauwkeurig dankzij [[Slingeruurwerk (uurwerk)|pendules]] en [[waterklok]]ken.
+
De Soemeriërs waren, evenals de bewoners van de [[Indusvallei]] met wie zij nauwe contacten hadden, bedreven in het ''meten'' van zaken. Zij legden de positie van de planeet [[Venus (planeet)|Venus]] vast met een rechthoekig raam. Ze kenden een tijdsindeling tot in seconden nauwkeurig dankzij [[Slingeruurwerk (uurwerk)|pendules]] en [[waterklok]]ken.
  
 
{{Appendix}}
 
{{Appendix}}
Regel 89: Regel 89:
 
[[Categorie:Mesopotamië]]
 
[[Categorie:Mesopotamië]]
 
[[Categorie:Mesopotamische oudheid]]
 
[[Categorie:Mesopotamische oudheid]]
[[Categorie:Sumerische oudheid| ]]
+
[[Categorie:Soemerische oudheid| ]]

Huidige versie van 29 jul 2020 om 16:16

Bestand:Basse Mesopotamie DA.PNG
Kaart van Soemer met belangrijkste archeologische vindplaatsen
Bestand:Cylinder seal lions Louvre MNB1167b.jpg
Rolzegel uit de Uruk-periode (4000-3000 v.Chr.), Louvre

Soemer of Sumer is de oude, oorspronkelijk door de Akkadiërs gegeven naam van een rijk, een cultuur, een landstreek en een (antieke) beschaving gelokaliseerd in het zuidelijk deel van Mesopotamië (hedendaags Zuidoost-Irak), waar de rivieren Eufraat en Tigris uitmonden in de Perzische Golf. De inwoners werden Soemeriërs genoemd. De Soemeriërs zelf noemden hun land ki-en-gir (het land van de beschaafde heersers).

Samen met de noordelijke streek Akkad maakte Soemer deel uit van het Tweestromenland of Mesopotamië. Soemer is de naam die ook algemeen gegeven wordt aan het zuidelijke deel van het latere Babylonië, vergelijkbaar met de naam Akkad voor het noordelijke deel. Vandaar ook de naam Soemer en Akkad voor Babylonië.

Soemer wordt beschouwd als de eerste samenleving ter wereld waar alle kenmerken van een 'beschaving' aanwezig waren. Soemer is dan ook een wieg van de beschaving, naast onder meer het oude Egypte en de Indusbeschaving, waarmee contacten waren.

Het Soemerische rijk bestond uit een reeks stadstaten, ieder met een eigen vorst. Vanaf het midden van het 4e millennium v.Chr. werd de leider van de machtigste stadstaat erkend als de koning van de regio.

Geschiedenis

Hoofdartikel.png Zie ook: Lijst van koningen van Soemer

De hele geschiedenis van Soemer bestrijkt een periode van 3800 tot 2000 v.Chr. Er zijn aanwijzingen voor Soemerische activiteit vóór de Urukperiode en na de Ur III-periode maar er is betrekkelijk weinig over bekend.

De geschiedenis van Soemer wordt gewoonlijk verdeeld in vijf perioden:

Urukperiode ca. 4000-3000 v.Chr.

In Urukperiode vestigden de Soemeriërs zich in het gebied. Hun herkomst is niet duidelijk. Zij kwamen misschien uit Anatolië of uit de Indusvallei via een halte in het huidige Iran. Zelf geloofden zij in een oorsprong in Dilmun, een streek in Oost-Arabië.

Er was reeds landbouw, maar zij voerden de irrigatie in. Dorpen groeiden uit tot steden. De belangrijkste stad was Uruk. Dankzij de Inannatempel had deze stad een grote regionale uitstraling. Minstens even grote invloed ging uit van Eridu. Hier dateren de oudste bewoningslagen van het 6e millennium v.Chr.

Jemdet Nasr-periode, ca. 3100-2900 v.Chr.

In de Jemdet Nasr-periode ontstonden heiligdommen in de centra van de steden, de bevolking groeide en de irrigatie van de akkers werd geïntensiveerd.

Vroeg-dynastieke periode

De Vroeg-dynastieke Periode wordt gedateerd tussen c. 2900 en 2350 v.Chr. Deze periode wordt gekenmerkt door rivaliteit tussen Mesopotamische stadstaten. Met name het conflict tussen Lagash en Umma is erg bekend, met dank aan de archieven die zijn opgegraven in Lagash. Hoewel de Soemerische koningslijst de namen van vele koningen noemt, is de bruikbaarheid van deze bron voor historische reconstructies beperkt.[1]

De oude Soemerische koningslijst vermeldt de vroege dynastieën van verschillende prominente steden. De eerste serie namen werd toegeschreven aan de koningen die heersten vóór de zondvloed. Mogelijk zijn deze namen fictief en gaat het om legendarische en mythologische figuren zoals Alulim, Dumuzid, en Ziusudra. De eerste postdiluviale koning op de lijst, ook bekend uit andere bronnen, is Etana, 13e koning van de eerste Dynastie van Kish. Zijn naam komt ook in het Gilgamesj-epos voor. Mogelijk was hij aan de macht toen de hegemonie van Kish opnieuw overging naar Uruk. Dit leidde tot het idee dat Gilgamesj zelf een historische koning van Uruk zou zijn geweest.

Akkadperiode (c. 2350 - 2150 v Chr.)

Al gedurende de Vroeg-dynastieke periode slaagden individuele stadstaten erin hun grondgebied uit te breiden en andere staten te overheersen. Sargon van Akkad slaagde er als eerste in een rijk te stichten dat langer stand hield. Het Akkadische Rijk strekte zich over grote delen van Mesopotamië uit en de Akkadische koningen beroemden zich erop ook veldtochten naar Syrië, Turkije en Libanon uitgevoerd te hebben. De hoofdstad Akkad is echter nog steeds niet gelokaliseerd. De oorzaken van de val van het Akkadische Rijk zijn onduidelijk; klimaatverandering en de inval van de Guti zijn als oorzaken genoemd.

Ur III-periode

De Ur III-periode, ook bekend als de Derde dynastie van Ur, die gedateerd wordt ca. 2100-2000 v.Chr., werd gekenmerkt door een wederopbloei van de Soemerische steden. Daarom wordt dit tijdperk ook wel de Soemerische wedergeboorte of renaissance genoemd. De telgen uit het derde koningsgeslacht van Ur vestigden opnieuw een groot rijk in het Tweestromenland. Ongeveer 100.000 kleitabletten, gebruikt in de paleisadministratie, werden door geschiedkundigen teruggevonden. Uit de teksten op deze tabletten blijkt dat het paleis de hele economie regelde en de tempel overvleugelde.

Het rijk van Ur ging uiteindelijk definitief te gronde door inflatie en door invallen van de Amorieten uit het westen. Ten gevolge van deze toestand sneden plaatselijke vorsten de banden met de hoofdstad door en stichtten eigen dynastieën. Ook zou er sprake geweest zijn van een klimaatverandering die een rampzalige droogte veroorzaakte in de vruchtbare rivierdalen wat ernstige problemen meebracht voor de Amoritische nomaden.

In het noorden ontstond het Oud-Assyrische Rijk, ook wel Assyrië. In het zuiden was wat langer verdeeldheid; in de 18e eeuw v.Chr. ontstond (het Oud-Babylonische Rijk), het eerste grote rijk van Babylonië, de staatkundige opvolger van Soemer. In beide koninkrijken heersten veel Amoritische koningen, die zich deels aanpasten aan de Soemerisch-Akkadische cultuur, maar ook nog deels nomaden bleven.

Bevolking

Soemer werd vermoedelijk voor het eerst bevolkt vanaf 4500-4000 v.Chr. door een volk dat door archeologen wordt aangeduid als Obeidiërs of Ubaidiërs naar het dorp al-Ubaid waarvan resten zijn gevonden. Dit volk legde moerassen droog en zorgde voor irrigatie, zodat landbouw mogelijk werd. Ook dreven ze handel en was er pottenbakkerij en leerlooierij.

Stroomopwaarts is vanaf 5000 v.Chr. al sprake van het ontstaan van een georganiseerde samenleving.

De Soemeriërs trokken rond 3500 v.Chr. het gebied binnen. Hun herkomst staat niet vast. Zij spraken Soemerisch, een agglutinerende taal. Er zijn aanwijzingen dat er voordien een andere taal gesproken werd (waarschijnlijk door de Ubaidiërs, die ook al het schrift kenden, maar dit werd later omgevormd naar het Soemerisch model, waardoor het schrift zijn ware ontstaan kende) die proto-Eufratisch wordt genoemd. Veel meer dan een aantal duidelijk niet uit het Soemerisch stammende plaatsnamen en een aantal leenwoorden van onbekende herkomst in het Soemerisch is er niet van over. Opvallend is wel dat deze leenwoorden vaak niet meer dan één lettergreep bezitten. Het Soemerisch neigt sterk naar monosyllabisme, net zoals het moderne Chinees.

In de tweede helft van het 3e millennium v.Chr. begonnen de Hurrieten in Mesopotamië door te dringen. Zij speelden ook een wezenlijke rol in de geschiedenis van de Hettieten, die ongeveer 500 jaar na hen, rond ca. 2000 v.Chr., in de streek opdoken en tot Anatolië doordrongen.

De bevolking in het latere Akkad sprak ca. 2350-2150 v.Chr een Semitische (dat wil zeggen Afro-Aziatische) taal.

Bestand:Standard of Ur - War.jpg
Voorstelling van de Oorlog van Ur (Standard of Ur), ca. 2600 v.Chr. (British Museum)

In 2212 v.Chr. overheersten de Guti.

Vanaf ca. 1900 v.Chr. namen de Amorieten de macht over in Soemer en zijn de Soemeriërs niet meer als apart volk te onderscheiden.

Cultuur en politiek

Schrift en kunst

Rond 3300 v.Chr. ontstond de oudste vorm van het schrift. Uit een pictografisch schrift ontwikkelde zich later het spijkerschrift. In de archeologische laag 4 van Uruk (3e millennium v.Chr.) werden kleitabletten gevonden met een schrift dat een ontwikkeling naar het spijkerschrift toont. Het spijkerschrift bleef in gebruik tot de hellenistische periode en werd daarna, in Mesopotamië, geleidelijk vervangen door het eenvoudiger Aramese alfabetische schrift.

Er zijn vele fragmenten van talrijke exemplaren van het Gilgamesj-epos gevonden, zowel in het Soemerisch als in het Akkadisch. Samen hebben ze het mogelijk gemaakt het hele verhaal, de belangrijkste literaire erfenis van deze beschaving, te reconstrueren. Het laatste tablet in spijkerschrift dateert uit 74 na Christus.

De Soemeriërs waren bekwame edelsmeden die onder meer dolken en helmen in goud maakten. Soms werden gouden voorwerpen ter decoratie ingelegd met lapis lazuli.

Wetgeving

De Soemeriërs waren de eersten die een wetgeving opstelden en zich organiseerden in stadstaten.

Politieke structuur

Politiek bestond het land uit stadstaten die om de hegemonie streden. Deze situatie is goed vergelijkbaar met deze in het latere Griekenland. De steden hadden een volksraad, meestal bestaande uit twee kamers. Er was een raad van ouderen en een raad van (weerbare) mannen. Er was een koning die, in de onderlinge strijd tussen de steden, meer macht kon verwerven.

Iedere stad had haar eigen heiligdom en de cultus van de plaatselijke god of godin nam een centrale plaats in in het leven. Soemeriërs dachten dat de mensen door de goden geschapen waren om hen (de goden) te dienen en te vermaken. De politieke gebeurtenissen in een stad werden dan ook vooral gezien als het gevolg van de grillen van de goden.

Economie

Het wiel met as (onder meer voor voortbeweging en als pottenbakkerswiel) zijn waarschijnlijk hun uitvindingen, hoewel dit niet zeker is en de uitvinding van het wiel ook toegeschreven wordt aan de bewoners van de steppe ten noorden van de Zwarte Zee.

Onder de belangrijkste Mesopotamische uitvindingen worden gerekend: irrigatietechniek en waterbeheer, verdeling van de cirkel in 360°, invoer van het 12- en 60-tallig stelsel (onderverdeling van uren/graden in minuten en seconden), benoeming van de dierenriemtekens, astrologische systematiek.[2]

Wetenschap

De Soemeriërs waren, evenals de bewoners van de Indusvallei met wie zij nauwe contacten hadden, bedreven in het meten van zaken. Zij legden de positie van de planeet Venus vast met een rechthoekig raam. Ze kenden een tijdsindeling tot in seconden nauwkeurig dankzij pendules en waterklokken.

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties
  1. º van de Mieroop, M., A History of the Ancient Near East, ca. 3000-323 BC. Blackwell, Malden, 2007, p. 43–44
  2. º Kerrigan,Michaël; Alan Lothian, Piers Vitebsky (1998) Midden-Oosterse Mythen, De eerste Heldendichten, Time-Life books BV, Amsterdam, ISBN 90-5390-214-7, p.136

Sjabloon:Navigatie geschiedenis Mesopotamië