Wikisage, de vrije encyclopedie van de tweede generatie, is digitaal erfgoed

Wikisage is op 1 na de grootste internet-encyclopedie in het Nederlands. Iedereen kan de hier verzamelde kennis gratis gebruiken, zonder storende advertenties. De Koninklijke Bibliotheek van Nederland heeft Wikisage in 2018 aangemerkt als digitaal erfgoed.

  • Wilt u meehelpen om Wikisage te laten groeien? Maak dan een account aan. U bent van harte welkom. Zie: Portaal:Gebruikers.
  • Bent u blij met Wikisage, of wilt u juist meer? Dan stellen we een bescheiden donatie om de kosten te bestrijden zeer op prijs. Zie: Portaal:Donaties.

Melancholie: verschil tussen versies

Uit Wikisage
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
 
Regel 1: Regel 1:
'''Melancholie''' oftewel '''zwaarmoedigheid''' oftewel '''zwartgalligheid''' is een [[gemoedstoestand]] die neigt naar [[depressiviteit|depressie]] en zich kenmerkt door een [[verdriet]]ige kijk op het verleden of een onvervuld verlangen. De naam is afkomstig van het [[Grieks]]e μελας (melas: zwart) en χολη (cholè: gal).  
+
'''Melancholie''', '''zwaarmoedigheid''' oftewel '''zwartgalligheid''' is een [[gemoedstoestand]] die neigt naar [[depressiviteit|depressie]] en zich kenmerkt door een [[verdriet]]ige kijk op het verleden of een onvervuld verlangen. De naam is afkomstig van het [[Grieks]]e {{hopper|μέλας}} (melas: zwart) en {{hopper|χολή}} (cholè: gal).
  
 
==Historie==
 
==Historie==
 
===Overzicht===
 
===Overzicht===
In onze tijd wordt melancholie wel eens geassocieerd met de [[Fado]], het droevige [[levenslied]], de cafard van een eenzame dronkenlap op een terras, de tranen van [[Eline Vere]], een dromerige blik op een midzomerzonsondergang … kortom romantische sentimenten.  
+
In onze tijd wordt melancholie wel eens geassocieerd met de [[Fado]], het droevige [[levenslied]], de cafard van een eenzame dronkenlap op een terras, de tranen van [[Eline Vere]], een dromerige blik op een midzomerzonsondergang … kortom romantische sentimenten.
  
Toch is de term binnen de geschiedenis veel dubbelzinniger. Melancholie heeft sinds de antieke tijd een hele tocht afgelegd. In de loop der tijd heeft melancholie verschillende benamingen gekregen waaronder [[spleen]], [[ennui]], [[saudade]], walging, zwaarmoedigheid, [[Weltschmerz]], [[toska]], duende, Fernweh, torpiditeit, [[Mal du Siècle]].
+
Toch is de term binnen de geschiedenis veel dubbelzinniger. Melancholie heeft sinds de antieke tijd een hele tocht afgelegd. In de loop der tijd heeft melancholie of eraan verwante emoties verschillende benamingen gekregen waaronder [[spleen]], [[ennui]], [[saudade]], walging, zwaarmoedigheid, [[Weltschmerz]], [[toska]], duende, Fernweh, torpiditeit, [[Mal du Siècle]].
  
Het is enerzijds de tol die we betalen doordat we (te) veel weten (over onszelf) of net weten dat we aan de grenzen van ons kunnen en kennen zijn gekomen. Anderzijds is een melancholicus vaak gemis aan [[moed]], [[pessimisme]] en ethische [[lafheid]] verweten.
+
Het is enerzijds de tol die we betalen doordat we (te) veel weten (over onszelf) of net weten dat we aan de grenzen van ons kunnen en kennen zijn gekomen. Anderzijds is een melancholicus vaak gemis aan [[moed]], [[pessimisme]] en ethische [[lafheid]] verweten.
  
 
De geschiedenis van de melancholie wordt door bepaalde critici (o.a. [[Erwin Panofsky]]) opgedeeld in een antieke, middeleeuwse en modernistische periode.
 
De geschiedenis van de melancholie wordt door bepaalde critici (o.a. [[Erwin Panofsky]]) opgedeeld in een antieke, middeleeuwse en modernistische periode.
  
 
===Antieke periode===
 
===Antieke periode===
De melancholie kent haar oorsprong in de antieke leer van de [[humores]] van de Griekse arts [[Hippokrates van Kos|Hippocrates]] van Kos. Hij verklaarde melancholie als een overschot van zwarte,  verbrande gal in het bloed (μελας, melas, "zwart", + χολη, cholè, "gal"). Galenus (2e eeuw n.Chr.) volgde Hippocrates daarin en verbond het karakter van de melancholieke mens met het element aarde, de herfst, de late volwassenheid, de namiddag van het leven en de middeleeuwse invulling van de [[sterrenbeelden]] [[Weegschaal (sterrenbeeld)|Weegschaal]], [[Schorpioen]] en [[Boogschutter (sterrenbeeld)|Boogschutter]].
+
De melancholie kent haar oorsprong in de antieke leer van de [[humores]] van de Griekse arts [[Hippokrates van Kos|Hippocrates]] van Kos. Hij verklaarde melancholie als een overschot van zwarte,  verbrande gal in het bloed (μέλας, melas, "zwart", + χολή, cholè, "gal"). Galenus (2e eeuw n.Chr.) volgde Hippocrates daarin en verbond het karakter van de melancholieke mens met het element aarde, de herfst, de late volwassenheid, de namiddag van het leven en de middeleeuwse invulling van de [[sterrenbeelden]] [[Weegschaal (sterrenbeeld)|Weegschaal]], [[Schorpioen]] en [[Boogschutter (sterrenbeeld)|Boogschutter]].
  
 
De melancholie werd lange tijd negatief beschreven. Alleen het fragment ‚XXX,1’ toegeschreven aan [[Aristoteles]], beschrijft melancholie gematigd positief. Het fragment ziet melancholie als verklaring voor de goddelijke waanzin van genieën en vooraanstaande staatslieden, dichters en kunstenaars. Elk uitzonderlijk iemand heeft een bodem van onverschilligheid in zich.
 
De melancholie werd lange tijd negatief beschreven. Alleen het fragment ‚XXX,1’ toegeschreven aan [[Aristoteles]], beschrijft melancholie gematigd positief. Het fragment ziet melancholie als verklaring voor de goddelijke waanzin van genieën en vooraanstaande staatslieden, dichters en kunstenaars. Elk uitzonderlijk iemand heeft een bodem van onverschilligheid in zich.
  
 
===Middeleeuwse periode===
 
===Middeleeuwse periode===
In de middeleeuwse ‘[[acedia]]’ (van het Griekse ‘a-kédia’, a-zorg of anti-betrokkenheid), een monnikenaandoening, komt de verveling naar voren. Melancholie begint met een vlucht vanuit afkeer voor de wereld, en eindigt in dagdromerij, gemis aan [[transcendentie]], moraliseren, zwakte van de geest.
+
In de middeleeuwse ‘[[acedia]]’ (van het Griekse ‘a-kédia’, a-zorg of anti-betrokkenheid), een monnikenaandoening, komt de verveling naar voren. Melancholie begint met een vlucht vanuit afkeer voor de wereld, en eindigt in dagdromerij, gemis aan [[transcendentie]], moraliseren, zwakte van de geest.
  
 
Acedia is een vaak terugkerend thema in de theologische literatuur, bijvoorbeeld bij [[Thomas van Aquino]]’s [[Summa Theologiae]] (bijvoorbeeld Vraag 35). Melancholie in deze betekenis was tegelijk een van de zeven doodzonden, als gevolg van de [[hoogmoed]], en een vreemde [[geestesziekte]], waarbij de zieke zich verdoemd en veroordeeld voelde tot eeuwige hellepijn, met mogelijks zelfmoord als gevolg. De depressie van schilder [[Hugo van der Goes]] in het [[Rood-Klooster]] zou hiermee te maken hebben gehad.
 
Acedia is een vaak terugkerend thema in de theologische literatuur, bijvoorbeeld bij [[Thomas van Aquino]]’s [[Summa Theologiae]] (bijvoorbeeld Vraag 35). Melancholie in deze betekenis was tegelijk een van de zeven doodzonden, als gevolg van de [[hoogmoed]], en een vreemde [[geestesziekte]], waarbij de zieke zich verdoemd en veroordeeld voelde tot eeuwige hellepijn, met mogelijks zelfmoord als gevolg. De depressie van schilder [[Hugo van der Goes]] in het [[Rood-Klooster]] zou hiermee te maken hebben gehad.
Regel 30: Regel 30:
 
Tijdens de vroege zeventiende eeuw ontstond een merkwaardige culturele en literaire [[cult (cultuur)|cult]] rond melancholie in Engeland. Bepaalde religieuze onzekerheden ontstaan door de [[Engelse reformatie]] en een toenemende aandacht voor zonde, verdoeming en redding, leidde naar dit effect.
 
Tijdens de vroege zeventiende eeuw ontstond een merkwaardige culturele en literaire [[cult (cultuur)|cult]] rond melancholie in Engeland. Bepaalde religieuze onzekerheden ontstaan door de [[Engelse reformatie]] en een toenemende aandacht voor zonde, verdoeming en redding, leidde naar dit effect.
  
Melancholie in de [[beeldende kunst]] is vaak de projectie van de innerlijke gevoelswereld op landschapstaferelen, in een kamer, in een allegorische of een symbolische ruimte. In de muziek wordt de post-Elisabethaanse cultus van melancholie geassocieerd met [[John Dowland]], die het rouwen centraal stelde. De melancholieke man, bekend als 'malcontent', wordt in de [[Romantiek (stroming)|Romantiek]] vaak voorgesteld als Shakespeare's Hamlet, de melancholieke Deen, een invulling die in het hedendaags toneel nog vaak aan [[Hamlet]] wordt gegeven. Een andere literaire uiting van dit cultureel gemoed komt van de werken van [[John Donne]] die door dood zijn bezeten.
+
Melancholie in de [[beeldende kunst]] is vaak de projectie van de innerlijke gevoelswereld op landschapstaferelen, in een kamer, in een allegorische of een symbolische ruimte. In de muziek wordt de post-Elisabethaanse cultus van melancholie geassocieerd met [[John Dowland]], die het rouwen centraal stelde. De melancholieke man, bekend als ’malcontent’, wordt in de [[Romantiek (stroming)|Romantiek]] vaak voorgesteld als Shakespeare's Hamlet, de melancholieke Deen, een invulling die in het hedendaags toneel nog vaak aan [[Hamlet]] wordt gegeven. Een andere literaire uiting van dit cultureel gemoed komt van de werken van [[John Donne]] die door dood zijn bezeten.
  
 
De meest uitgebreide verhandeling over de cult van melancholie komt van [[Robert Burton]], wiens ''[[Anatomy van de Melancholie]]'' zowel het literaire als het medische perspectief behandelt.
 
De meest uitgebreide verhandeling over de cult van melancholie komt van [[Robert Burton]], wiens ''[[Anatomy van de Melancholie]]'' zowel het literaire als het medische perspectief behandelt.
  
Een even bekende als mysterieuze allegorische [[houtgravure]] door [[Albrecht Dürer]] is getiteld [[Melencolia I]]. Behalve andere allegorische symbolen zijn er een [[magisch vierkant]] en een kubus te zien. Het beeld inspireerde Edward Dowden.  Een soortgelijk fenomeen, hoewel niet onder dezelfde naam, ontstond tijdens de [[Romantiek (stroming)|Romantiek]], met werken als [[Die Leiden des jungen Werthers|''Het lijden van de jonge Werther'']] van [[Goethe]]. Melancholie werd gezien als muze, als personificatie en als teken van genie. [[Søren Kierkegaard]] (in de 19e eeuw) en [[Walter Benjamin]] & Erwin Panofsky (in de 20e eeuw) schreven erover.  
+
Een even bekende als mysterieuze allegorische [[houtgravure]] door [[Albrecht Dürer]] is getiteld [[Melencolia I]]. Behalve andere allegorische symbolen zijn er een [[magisch vierkant]] en een kubus te zien. Het beeld inspireerde Edward Dowden.  Een soortgelijk fenomeen, hoewel niet onder dezelfde naam, ontstond tijdens de [[Romantiek (stroming)|Romantiek]], met werken als [[Die Leiden des jungen Werthers|''Het lijden van de jonge Werther'']] van [[Goethe]]. Melancholie werd gezien als muze, als personificatie en als teken van genie. [[Søren Kierkegaard]] (in de 19e eeuw) en [[Walter Benjamin]] & Erwin Panofsky (in de 20e eeuw) schreven erover.
  
 
In zijn opstel over melancholie begrensde [[Freud]] de melancholie van de rouw in die zin dat melancholie volgens hem verlies van levenszin & interesse voor de buitenwereld tot gevolg had door een verminderde energie en zelfbewustzijn, door zelfverwijt, mogelijks leidend tot de verwachting van de straf en de zelfmoord.
 
In zijn opstel over melancholie begrensde [[Freud]] de melancholie van de rouw in die zin dat melancholie volgens hem verlies van levenszin & interesse voor de buitenwereld tot gevolg had door een verminderde energie en zelfbewustzijn, door zelfverwijt, mogelijks leidend tot de verwachting van de straf en de zelfmoord.
Regel 43: Regel 43:
  
 
===Pathologische melancholie===
 
===Pathologische melancholie===
Er kan gesproken worden over een psychiatrische vorm van melancholie, zoals omschreven in de [[Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|DSM]]-IV, wanneer de stemming nadrukkelijk beïnvloed wordt door een verlies van [[interesse]] of [[plezier]] in alle of bijna alle activiteiten, of gebrek aan reactie op normaal als plezierig beleefde prikkels.  
+
Er kan gesproken worden over een psychiatrische vorm van melancholie, zoals omschreven in de [[Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|DSM]]-IV, wanneer de stemming nadrukkelijk beïnvloed wordt door een verlies van [[interesse]] of [[plezier]] in alle of bijna alle activiteiten, of gebrek aan reactie op normaal als plezierig beleefde prikkels.
  
Een melancholische persoon herstelt niet uit eigen kracht, als hem iets goeds overkomt. Melancholie wordt in deze context gezien als een [[stemmingsstoornis]] die samen gaat met een extreem [[onrechtvaardigheidsgevoel]], opvallend gewichtsverlies, vroeger ontwaken, en duidelijk depressieve stemming (geen [[rouw]]).  
+
Een melancholische persoon herstelt niet uit eigen kracht, als hem iets goeds overkomt. Melancholie wordt in deze context gezien als een [[stemmingsstoornis]] die samen gaat met een extreem [[onrechtvaardigheidsgevoel]], opvallend gewichtsverlies, vroeger ontwaken, en duidelijk depressieve stemming (geen [[rouw]]).
  
[[Klinische depressie|Depressie]] en melancholie zijn soms moeilijk te onderscheiden. Wat [[Freud]] in zijn artikel 'Rouw en melancholie' (1917) voor melancholie hield, wordt in onze Westerse wereld aan het begin van de 21ste eeuw depressie genoemd.
+
[[Klinische depressie|Depressie]] en melancholie zijn soms moeilijk te onderscheiden. Wat [[Freud]] in zijn artikel ''Rouw en melancholie'' (1917) voor melancholie hield, wordt in onze Westerse wereld aan het begin van de 21ste eeuw depressie genoemd.
  
 
[[Categorie:Gemoedstoestand]]
 
[[Categorie:Gemoedstoestand]]

Huidige versie van 12 okt 2019 om 21:36

Melancholie, zwaarmoedigheid oftewel zwartgalligheid is een gemoedstoestand die neigt naar depressie en zich kenmerkt door een verdrietige kijk op het verleden of een onvervuld verlangen. De naam is afkomstig van het Griekse μέλας (melas: zwart) en χολή (cholè: gal).

Historie

Overzicht

In onze tijd wordt melancholie wel eens geassocieerd met de Fado, het droevige levenslied, de cafard van een eenzame dronkenlap op een terras, de tranen van Eline Vere, een dromerige blik op een midzomerzonsondergang … kortom romantische sentimenten.

Toch is de term binnen de geschiedenis veel dubbelzinniger. Melancholie heeft sinds de antieke tijd een hele tocht afgelegd. In de loop der tijd heeft melancholie of eraan verwante emoties verschillende benamingen gekregen waaronder spleen, ennui, saudade, walging, zwaarmoedigheid, Weltschmerz, toska, duende, Fernweh, torpiditeit, Mal du Siècle.

Het is enerzijds de tol die we betalen doordat we (te) veel weten (over onszelf) of net weten dat we aan de grenzen van ons kunnen en kennen zijn gekomen. Anderzijds is een melancholicus vaak gemis aan moed, pessimisme en ethische lafheid verweten.

De geschiedenis van de melancholie wordt door bepaalde critici (o.a. Erwin Panofsky) opgedeeld in een antieke, middeleeuwse en modernistische periode.

Antieke periode

De melancholie kent haar oorsprong in de antieke leer van de humores van de Griekse arts Hippocrates van Kos. Hij verklaarde melancholie als een overschot van zwarte, verbrande gal in het bloed (μέλας, melas, "zwart", + χολή, cholè, "gal"). Galenus (2e eeuw n.Chr.) volgde Hippocrates daarin en verbond het karakter van de melancholieke mens met het element aarde, de herfst, de late volwassenheid, de namiddag van het leven en de middeleeuwse invulling van de sterrenbeelden Weegschaal, Schorpioen en Boogschutter.

De melancholie werd lange tijd negatief beschreven. Alleen het fragment ‚XXX,1’ toegeschreven aan Aristoteles, beschrijft melancholie gematigd positief. Het fragment ziet melancholie als verklaring voor de goddelijke waanzin van genieën en vooraanstaande staatslieden, dichters en kunstenaars. Elk uitzonderlijk iemand heeft een bodem van onverschilligheid in zich.

Middeleeuwse periode

In de middeleeuwse ‘acedia’ (van het Griekse ‘a-kédia’, a-zorg of anti-betrokkenheid), een monnikenaandoening, komt de verveling naar voren. Melancholie begint met een vlucht vanuit afkeer voor de wereld, en eindigt in dagdromerij, gemis aan transcendentie, moraliseren, zwakte van de geest.

Acedia is een vaak terugkerend thema in de theologische literatuur, bijvoorbeeld bij Thomas van Aquino’s Summa Theologiae (bijvoorbeeld Vraag 35). Melancholie in deze betekenis was tegelijk een van de zeven doodzonden, als gevolg van de hoogmoed, en een vreemde geestesziekte, waarbij de zieke zich verdoemd en veroordeeld voelde tot eeuwige hellepijn, met mogelijks zelfmoord als gevolg. De depressie van schilder Hugo van der Goes in het Rood-Klooster zou hiermee te maken hebben gehad.

Vroegmoderne periode

In de Renaissance werd door de geschriften van Marsilio Ficino en Cornelius Agrippa de idee aan populariteit dat de melancholici onder invloed van de planeet Saturnus stonden. Genieën zijn kwetsbaarder om in het moeras, in de afgrond van de melancholie te verdrinken. Tegelijk is melancholie een voorwaarde voor de artistieke en andere creatie. De idee ontstaat dat melancholie een eigen is aan de ziekte die beschaving heet, weliswaar in zeer dubbelzinnige termen.

In het protestantisme van de zestiende eeuw krijgt de melancholie een andere betekenis. Ze gold niet langer als een te vermijden zonde maar als een verzoeking van de duivel. Naar het voorbeeld van Luther, die af en toe last had van zwaarmoedigheid, was af en toe twijfelen aan het geloof een teken dat men vast geloofde, en anderzijds moest de twijfel bestreden worden met gebeden en muziek. Luther en zijn volgelingen van de protestante orthodoxie van de 16e eeuw hebben in talrijke troostgeschriften de melancholie besproken. In de geschriften van de contrareformatie werd melancholie dan ook als een typische protestantse ziekte beschouwd.

Met de ontdekking van de bloedsomloop in 1628 door de Engelse onderzoeker William Harvey bleek de theorie dat melancholie in het bloed ontstond niet meer te kloppen en werd de oorsprong en behandeling van melancholie vooral een zaak van de psychologie.

Tijdens de vroege zeventiende eeuw ontstond een merkwaardige culturele en literaire cult rond melancholie in Engeland. Bepaalde religieuze onzekerheden ontstaan door de Engelse reformatie en een toenemende aandacht voor zonde, verdoeming en redding, leidde naar dit effect.

Melancholie in de beeldende kunst is vaak de projectie van de innerlijke gevoelswereld op landschapstaferelen, in een kamer, in een allegorische of een symbolische ruimte. In de muziek wordt de post-Elisabethaanse cultus van melancholie geassocieerd met John Dowland, die het rouwen centraal stelde. De melancholieke man, bekend als ’malcontent’, wordt in de Romantiek vaak voorgesteld als Shakespeare's Hamlet, de melancholieke Deen, een invulling die in het hedendaags toneel nog vaak aan Hamlet wordt gegeven. Een andere literaire uiting van dit cultureel gemoed komt van de werken van John Donne die door dood zijn bezeten.

De meest uitgebreide verhandeling over de cult van melancholie komt van Robert Burton, wiens Anatomy van de Melancholie zowel het literaire als het medische perspectief behandelt.

Een even bekende als mysterieuze allegorische houtgravure door Albrecht Dürer is getiteld Melencolia I. Behalve andere allegorische symbolen zijn er een magisch vierkant en een kubus te zien. Het beeld inspireerde Edward Dowden. Een soortgelijk fenomeen, hoewel niet onder dezelfde naam, ontstond tijdens de Romantiek, met werken als Het lijden van de jonge Werther van Goethe. Melancholie werd gezien als muze, als personificatie en als teken van genie. Søren Kierkegaard (in de 19e eeuw) en Walter Benjamin & Erwin Panofsky (in de 20e eeuw) schreven erover.

In zijn opstel over melancholie begrensde Freud de melancholie van de rouw in die zin dat melancholie volgens hem verlies van levenszin & interesse voor de buitenwereld tot gevolg had door een verminderde energie en zelfbewustzijn, door zelfverwijt, mogelijks leidend tot de verwachting van de straf en de zelfmoord.

In de 20e eeuw werd veel van de tegencultuur van het modernisme gevoed door vergelijkbare vervreemding en een gevoel van zinloosheid 'ennui' genoemd. In de twintigste-eeuwse kunst vinden we bijvoorbeeld bij Giorgio de Chirico elementen van melancholie.

Tegenwoordig wordt aangenomen dat melancholie hetzelfde is als een klinische depressie. Melancholie wordt tegenwoordig besproken in het kader van de filosofie, geneeskunde, psychologie, religie, literatuur, kunst en muziek.

Pathologische melancholie

Er kan gesproken worden over een psychiatrische vorm van melancholie, zoals omschreven in de DSM-IV, wanneer de stemming nadrukkelijk beïnvloed wordt door een verlies van interesse of plezier in alle of bijna alle activiteiten, of gebrek aan reactie op normaal als plezierig beleefde prikkels.

Een melancholische persoon herstelt niet uit eigen kracht, als hem iets goeds overkomt. Melancholie wordt in deze context gezien als een stemmingsstoornis die samen gaat met een extreem onrechtvaardigheidsgevoel, opvallend gewichtsverlies, vroeger ontwaken, en duidelijk depressieve stemming (geen rouw).

Depressie en melancholie zijn soms moeilijk te onderscheiden. Wat Freud in zijn artikel Rouw en melancholie (1917) voor melancholie hield, wordt in onze Westerse wereld aan het begin van de 21ste eeuw depressie genoemd.